Terug naar de woordenlijst

ADHD
ADHD staat voor “Attention Deficit Hyperactivity Disorder”. ADHD is een stoornis met als symptomen hyperactiviteit en/of aandachtstekort en/of impulsiviteit. Deze kenmerken komen bij de patiënt in erge mate voor, blijven hardnekkig bestaan, belemmeren de ontwikkeling en beperken het sociale, school- of beroepsmatig functioneren.
ADHD komt vooral voor bij kinderen. Zo’n 3 à 6 %, vooral jongens, lijden eraan. Ook bij 1% van de volwassenen komt ADHD voor. De belangrijkste oorzaken van ADHD zijn genetische aanleg, invloed tijdens de zwangerschap, reactie op voedingsadditieven en psychosociale factoren (stress, crisis, verwaarlozing, …).
Er bestaan verschillende therapieën om ADHD te behandelen. Er zijn de medicinale behandelingen, zoals stimulerende middelen als het bekende Rilatine en antidepressiva. Verder zijn er behandelingen zoals gedrags- en individuele therapie en coaching. Een gestructureerde opvoeding kan ook een oplossing zijn.

Adriana Iliescu
Adriana Iliescu beviel op 16 januari 2005 op 66-jarige leeftijd van een meisje. De Roemeense vrouw onderging negen maanden lang een hormonenbehandeling en werd zwanger van een tweeling via kunstmatige inseminatie. Nadat één van de meisjes overleed in de baarmoeder werd het andere kindje ter wereld gebracht. Adriana Iliescu was met haar 66 jaar een tijd de oudste moeder ter wereld. Het record staat ondertussen op naam van een Spaanse vrouw die op 30 december 2006 op 67-jarige leeftijd een tweeling ter wereld bracht, ook na een vruchtbaarheidsbehandeling.

Afstoting
Elk menselijk lichaam heeft een natuurlijk afweersysteem en is daarom in staat om vreemde van eigen lichaamscellen te onderscheiden. Wanneer vreemde lichaamscellen worden opgemerkt, komt dit afweersysteem onmiddellijk in actie. Het afweermechanisme beschermt het lichaam tegen vreemde indringers zoals bacteriën en virussen, maar ook tegen lichaamsvreemde weefsels. Getransplanteeerde organen worden door dit systeem als vreemd beschouwd waardoor het afweermechansime in werking treedt en de nieuwe organen worden afgestoten. Afstoting is in feite een ontstekingsreactie, met alle bekende kenmerken zoals verhoging van lichaamstemperatuur, sneller optredende vermoeidheid en een lamlendig gevoel. De absolute zekerheid krijgt men pas na bloed- en/of weefselonderzoek

Allogeen versus autoloog
Indien vreemde stamcellen worden overgeplant in een lichaam (allogene transplantatie), kunnen ernstige tot levensbedreigende afstotingsreacties optreden. Net zoals bij een orgaantransplantatie, loopt men het gevaar dat de persoon die de celtherapie ondergaat de getransplanteerde cellen afstoot. Allogene transplantatie gaat daarom meestal gepaard met het levenslang innemen van bepaalde immuniteitsonderdrukkende medicatie. Sommige onderzoekers zien hierin argumenten om zich vooral te concentreren op autologe (lichaamseigen) celtherapie. Dit zou kunnen betekenen dat we vooral het onderzoek op volwassen stamcellen, of zelfs therapeutisch kloneren, moeten voortzetten en het onderzoek op embryonale stamcellen op een lager pitje draaien. Anderen voorspellen dan weer dat autologe transplantatie voor de meeste aandoeningen onmogelijk zal zijn bij gebrek aan geschikte of voldoende eigen stamcellen. Bovendien zou therapie met lichaamseigen stamcellen een ongewoon dure zaak worden.

Alzheimer, de ziekte van
De ziekte van Alzheimer is een aandoening waarbij delen van de hersenen verschrompelen, op vele plaatsen 'plaque'-vorming optreedt en de patiënt soms in snel tempo dementeert. De aandoening is vernoemd naar Alois Alzheimer, een Duitse psychiater en neuropatholoog. Een harde diagnose is doorgaans pas mogelijk na overlijden, door de hersenen te onderzoeken.
De ziekte wordt gekenmerkt door een voortschrijdende achteruitgang van de psychische functies, waarvan de oorzaak is gelegen in een vermindering van de werking van de neuronen in de hersenen. Neuronen worden namelijk niet, zoals dat bij andere lichaamscellen wel gebeurt, regelmatig vervangen. De ontwikkeling van de ziekte kan versterkt worden door vereenzaming. De psychische functies worden dan minder gebruikt waardoor de kwaliteit achteruit kan gaan. Als gevolg daarvan wordt ook de gedachtegang verward en gaat de greep op zichzelf en de omgeving verloren. Er ontstaan dan gemakkelijk angstgevoelens, eventueel gepaard gaande met verschijnselen van depressiviteit. Door de geheugenstoornissen is men voortdurend alles kwijt hetgeen een basis vormt voor het ontstaan van achterdochtige (paranoïde) gedachten. Een ander, vooral voor de naaste familie, onaangenaam verschijnsel is het verlies van het gevoel voor normen en waarden. Dit decorumverlies wordt zichtbaar in een grover taalgebruik, verwaarlozing van de zelfverzorging, slechte tafelmanieren, enz.
Bij het verzorgen en het begeleiden van iemand met een dementie vragen de volgende punten de aandacht: de leefgewoonten voordat de dementie begon, eisen waaraan de woonsituatie moet voldoen, begeleiding en de lichamelijke verzorging, medicatie. Het kennen van de leefgewoonten van iemand met een dementie is voor een goede verzorging en begeleiding onmisbaar omdat het de mogelijkheid biedt het gedrag beter te begrijpen. Het is erg zinvol om van de leefgewoonten een overzicht samen te stellen zodat een ieder die bij de hulp betrokken is daar gebruik van kan maken. Men heeft dan een hulpmiddel om: het gedrag beter te begrijpen en in te voelen, de basisveiligheid te vergroten, de doelmatigheid van de hulp te verbeteren, de communicatiemogelijkheden te vergroten. Het komt er dus steeds op aan zich af te vragen wat de gewoonten van iemand met een dementie waren. Dat is niet alleen beter voor hem of haar, maar ook de omgeving wordt dan meer ontlast en ziet mogelijk ook meer en beter resultaat. In dit verband is het ook goed na te gaan welke activiteiten voorheen op welke dag en op welk tijdstip gedaan werden en daar aan vast te houden. Bijvoorbeeld de maaltijden, persoonlijke hygiëne, kerkbezoek, gebruik van bepaalde gerechten op bepaalde dagen, etc. Iemand met de ziekte van Alzheimer zal minder aandacht besteden aan zijn lichaamsverzorging. Door de ziekte zal men vaak niet voldoende in staat zijn om aan te geven dat men pijn heeft of zich niet lekker voelt. Naast een goede observatie van het lichamelijk functioneren kan ook hier het kennen van de leefgewoonten weer een belangrijk hulpmiddel zijn. Decorumverlies is een veel voorkomend verschijnsel bij de ziekte van Alzheimer, zodat er sprake is van een geheel of gedeeltelijk onvermogen om zich in een situatie passend te gedragen. Met als gevolg dat daardoor grote kans bestaat dat men door de omgeving wordt afgewezen en er conflicten en/of vereenzaming ontstaat. Het is daarom van groot belang dat het verlies van gevoel voor decorum zoveel mogelijk wordt voorkomen.

Anoniem donorschap
In België geldt anonimiteit van zaadcel- en eiceldonors. Andere landen, bijvoorbeeld Nederland en Zweden, hebben de anonimiteit opgegeven. Zij baseren zich hierbij vooral op de rechten van het kind om zijn biologische afkomst te kennen. In die landen kunnen donorkinderen, vanaf de leeftijd van 16 jaar, onder bepaalde omstandigheden persoonsidentificatiegegevens van de donor opvragen. In België gaan stemmen op om de opteren voor een wet die ruimte laat voor beide mogelijkheden: anonieme en gekende dotatie waarbij de paren zelf een keuze maken na een goede voorlichting en begeleiding.

Baby Charlotte
De Britse Charlotte Wyatt kwam in oktober 2003 drie maanden te vroeg ter wereld. De baby woog slechts 450 gram en was maar dertien centimeter groot. Het meisje is blind en doof en kampt met ernstige deficiëntie aan longen, nieren, hart en hersenen. Sinds haar geboorte stopte ze al driemaal met ademen en werd drie keer gereanimeerd. Ze werd het middelpunt van een bijzonder emotionele discussie over de vraag wie het recht heeft om te beslissen of een kind moet blijven leven: ouders of dokters.

Baby D.
De geruchtmakende zaak van baby D. bracht draagmoederschap definitief op de agenda in België. Baby D. is het biologisch kind van draagmoeder An Blomme uit Sint-Lievens-Houtem, die tijdens de zwangerschap via het internet op zoek ging naar wensouders. Een overeenkomst met een Limburgs paar strandde, volgens de Limburgers omdat de zwangere vrouw meer geld wou. Een homostel betoonde interesse, maar haakte af omdat de de deal naar kinderhandel rook. Nathalie en Wim J. uit Leusden bij Utrecht gingen er wel op in. Ze betaalden de draagmoeder 5000 euro. Op 26 februari 2005 werd baby D. geboren in een ziekenhuis in Zottegem, de Nederlanders waren daarbij aanwezig en namen het kind meer naar huis. Eind oktober 2005 oordeelde de rechtbank in Utrecht dat het meisje bij het echtpaar in Leusden mag blijven, omdat er sprake is van een gezinsleven. Op 28 november 2005 maakt het Bureau Jeugdzorg bekend dat het niet in beroep gaat tegen de uitspraak van de rechtbank in Utrecht. De Nerderlandse pleegouders van de Belgische baby D. mogen het meisje dus bij zich houden.

Baby Fae
In oktober 1984 onderging baby Fae een controversiële ingreep. Dr. Bailey, hartchirurg en kinderarts, verving het falende hart van baby Fae door een bavianenhart. Het meisje leefde nog 21 dagen.

Bio-ethiek
Bio-ethiek is de wijsgerige discipline die zich buigt over de ethische problemen betreffende de biotechnologie. Bio-ethici zoeken naar die vormen van handelen in een biotechnologische context die het meest ethisch verantwoord zijn. Het is een interdisciplinaire activiteit, dat wil zeggen dat zowel medische als biologische wetenschappers erin actief zijn, net zoals filosofen, ethici, juristen, pychologen, sociologen en anderen. Binnen de bio-ethiek vinden we een waaier van opinies over de vragen die de biotechnologie oproept.

Bloedverwantschap of consanguïniteit
Bloedverwantschap of consanguïniteit is de relatie tussen twee personen die een gemeenschappelijke voorouder hebben. Tussen twee mensen kunnen meerdere consanguïniteitsverbanden bestaan, bijvoorbeeld naarmate ze meer gemeeschappelijke voorouders hebben. Consanguïne personen hebben meer genen met elkaar gemeen dan op grond van het toeval verwacht kan worden. Zo heeft iedereen 50% van zijn genen gemeen met zijn vader en met zijn moeder en 25% met ieder van zijn grootvaders en grootmoeders en gemiddeld 50% met zijn volle broers en zussen.
Bij het bepalen van bloedverwantschap kan DNA een grote rol spelen. Soms blijkt bij genetisch onderzoek naar erfelijke aandoeningen wel eens dat iemand met een recessief erfelijke ziekte twee kopiën van een defect gen heeft geërfd. Wanneer een broer en zus of neef en nicht met elkaar kinderen krijgen treedt dit verschijnsel in sterke mate op. Hoe verder men teruggaat in de tijd, met des te meer mensen men in de verte verwant blijkt te zijn.

Catherine Verfaille
De Vlaamse toponderzoekster Catherine Verfaille verwierf wereldfaam toen ze in volwassen beenmerg stamcellen ontdekte. Jarenlang was ze hoofd van het stamcelinstituut aan de Amerikaanse universiteit Minnesota. In 2005 keerde ze terug naar de KU Leuven. Op 24 oktober 2005 waar ze een stamcelinstituut zal oprichten.

Christiaan Barnard
Christiaan Neethling Barnard (1922-2001) werd als zoon van een nederduits hervormd predikant geboren. Een van zijn broers overleed op jonge leeftijd aan een hartafwijking. Christiaan studeerde geneeskunde en werd aanvankelijk huisarts. In 1956 ging hij echter chirurgie studeren in de VS. Hij keerde terug naar Zuid-Afrika om er de hartchirurgie te ontwikkelen. Hij werd wereldberoemd toen hij op 3 december 1967 als eerste een geslaagde harttransplantatie van mens op mens uitvoerde. Het hek was van de dam: in het jaar 1968 werden er wereldwijd meer dan 100 harttransplantaties uitgevoerd. Daarna stond het aantal transplantaties echter door de korte gemiddelde overlevingstijd een tijdlang op een laag pitje, tot door betere medicijnen het afstotingsprobleem beter kon worden beheerst. In 1969 verscheen zijn autobiografie One life. Met de auteur Siegfried Stander schreef hij The unwanted (1974) en In the night season (1977). The donor (1996) is een thriller over de gevaren van genetische manipulatie.

Christine van Broeckhoven
Christine van Broeckhoven is professor moleculaire genetica aan de Universiteit Antwerpen. Ze is een van de weinige vrouwen aan de internationale wetenschappelijke top. Ze is vooral bekend om haar baanbrekend onderzoek naar de genetische oorzaken van de ziekte van Alzheimer.

Chromosoom
Chromosomen zijn eiwitstructuren die een deel van het erfelijk materiaal van een organisme dragen. Een chromosoom bestaat uit een stuk DNA en proteïnen, en komt voor in de celkern van lichaamscellen. Alle chromosomen samen dragen de volledige genetische code van het organisme.
Chromosomen komen bij de meeste organismen in de lichaamscellen in paren voor, waarvan één chromosoom van vaders kant en één van moeders kant. Deze chromosomen zijn binnen elk paar homoloog, wat wil zeggen dat ze dezelfde genen hebben, maar met verschillende erfelijke informatie. In geslachtscellen is er van elk paar slechts één chromosoom.
Elke planten- of diersoort heeft een eigen aantal chromosomen. Mensen bijvoorbeeld hebben 46 chromosomen. Een fruitvlieg heeft er 8, een hond 76 en een zwarte moerbei 308. Ook komen in niet alle organismen de chromosomen in paren voor. Heel wat planten bijvoorbeeld dragen chromosomen in paren van vier, zes…

Clint Hallam
Clint Hallam was de eerste persoon die een menselijke handtransplantatie onderging. Hallam verloor zijn hand in 1984 tijdens een ongeluk met een kettingzaag in de Rolleston prison, waar hij zijn straf uitzat voor oplichting. De oorspronkelijke transplantatie waarbij getracht werd de verloren hand opnieuw aan te hechten, kende geen succes en Hallam zag zijn hand opnieuw geamputeerd. Op 23 september 1998 slaagde een team chirurgen geleid door de Australische Earl Owen en de Franse Jean-Michel Dubernard er tijdens een dertien uur durende operatie in een nieuwe hand te transplanteren. Na een initieel succesvolle periode van meer dan twee jaar waarin Hallam zijn vingers kon bewegen en zelfs kon schrijven met de nieuwe hand, hield hij vrijwillig op met het nemen van de immunosuppressieve medicatie en werd de hand tenslotte op zijn verzoek geamputeerd op 3 februari 2001.

Coma
Een coma is een toestand van diepe bewusteloosheid waaruit men niet kan worden gewekt. De vitale functies die het lichaam in leven houden zoals de ademhaling en bloedsomloop werken nog, maar er is geen reactie op de omgeving. Een coma wordt veroorzaakt door het tekortschieten van de stofwisseling van de hersencellen wat het gevolg kan zijn van zuurstofgebrek, intoxicatie, hersenbeschadiging,.... De ernst is afhankelijk van het getroffen gebied in de hersenen. Ontwaken is mogelijk, een coma duurt zelden langer dan een viertal weken.

Consanguïniteit zie bloedverwantschap

Coma dépassé of hersendood
De hersendood is een toestand van onherstelbaar verlies van de functies van de hersenen, de hersenstam en het verlengde merg. Een EEG toont dat er geen elektrische activiteit meer is in de hersenen. Er is geen spontane ademhaling en er zijn geen motorische reacties of reflexen. De hersendood is een zware vorm van hersenbeschadiging die onomkeerbaar is.
Tot het constateren van de hersendood wordt de patiënt kunstmatig beademd waardoor de organen min of meer intact blijven en eventueel gedoneerd kunnen worden vooraleer de beademingsmachine wordt stilgelegd.

Coma vigil of permanent vegetatieve status (PVS)
Bij een patiënt in een permanent vegetatieve status is de cortex of witte massa van de hersenen beschadigd, de functie van de hersenstam is nog intact. Er is spontane ademhaling, reactie op prikkels, dag- en nachtritme. De patiënt kan smakken, knarsetanden en voedsel doorslikken, maar niet zelf eten. De bewegingen en geluiden die de patiënt maakt, zijn echter volledig willekeurig. Ontwaken uit een permanent vegetatieve status is mogelijk maar uitzonderlijk. Na een paar maanden zonder verbetering is de kans op herstel zeer gering geworden.
Terri Schiavo is een van de bekendste PVS-patiënten. In België wordt een PVS-toestand doorgaans beëindigd na ten hoogste zes maanden.
(zie 'Terri Schiavo')

Cyborg
De term 'cyborg' is afgeleid van cybernetisch organisme, wat zoveel wil zeggen als: organische robot, of mens-machine. Cyborgs zijn mensen die versmolten zijn met technologie. Dit klinkt futuristisch, maar velen van ons zijn al een soort van 'cyborg'. Denk aan kunstmatige hartkleppen, pacemakers en kunstknieën, aan contactlenzen of siliconenborsten: allemaal kunstmatige 'verbeteringen' van ons natuurlijke lichaam.