Terug naar de woordenlijst

Gameet
Een gameet of geslachtscel (eicel of zaadcel) is een haploïde cel die dient voor de seksuele reproductie. De geslachtscellen van een mannelijk organisme zijn zaadcellen, van vrouwelijke organismen eicellen. Wanneer een eicel en een zaadcel van hetzelfde organisme samensmelten, vormen ze een zygote, een diploïde cel die tot een nieuw organisme uitgroeit. Voor de vorming van de haploïde geslachtscellen uit de normale diploïde cellen waaruit een organisme is opgebouwd gebruikt het celdeling, genaamd meiose. Bij meiose worden uit één diploïde cel vier haploïde cellen gemaakt. Elk van de resulterende gameten heeft één van de twee aanwezige chromosomen van ieder paar. De kerndeling, mitose, vormt twee cellen met hetzelfde aantal chromosomen als de moedercel.

Gendoping
Gendoping is een vorm van doping door middel van gentherapie. Een sporter produceert meer prestatiebevorderende lichaamseigen stoffen door het wijzigen van de genetische informatie in zijn of haar lichaamscellen.
Gendoping werkt als volgt. Men produceert een stukje DNA dat bepaalde prestatiebevorderende genen in de sporter kan activeren, en men brengt dit vervolgens aan in het lichaam van de sporter door middel van een vector, zoals een virus. De vector brengt het stukje DNA in het DNA van de cellen die geviseerd worden, en zo wordt de genetische code van de cel gewijzigd.
Er bestaan talloze voorbeelden waarvoor gendoping kan ingezet worden. Via gendoping kan men het natuurlijke epo-gehalte in het bloed verhogen(epo is een hormoon dat de productie van rode bloedcellen stimuleert), natuurlijke groeifactoren stimuleren, spiergroei of –afbouw regelen, extra endorfines (=lichaamseigen pijnstillers) aanmaken, of de vorming van melkzuur verminderen.

Genetische test
Er bestaan twee soorten genetische tests. De predictieve genetische test geeft informatie over de toekomstige gezondheidstoestand van een tot nu toe gezonde persoon. Door het opsporen van een afwijkend gen kan men bepalen wat de kans is om later de erfelijke ziekte die in de familie voorkomt, te krijgen. De ‘diagnostische genetische test’ daarentegen, heeft uitsluitend betrekking op de huidige gezondheidstoestand. Wanneer de bepalende arts een aantal symptomen vaststelt die een bepaald ziektebeeld doen vermoeden, kan hij beslissen om deze diagnose te laten bevestigen of te ontkrachten door een DNA-analyse, wanneer dat voor die bepaalde aandoening mogelijk is. Wanneer de diagnose bij een aangetast persoon is bevestigd, kan predictief testen voor familieleden zinvol zijn.

Genetisch patent
Een bedrijf of onderzoeksinstituut dat een gen of mutatie ontdekt en hierdoor een nieuwe toepassing kan ontwikkelen, bijvoorbeeld een diagnostische test, kan een patent aanvragen. Het Amerikaanse bedrijf Myriad Genetics zorgde voor opschudding door de diagnostische tests voor borstkanker gebaseerd op de genen BRCAI en BRCAII te patenteren. Ze eisten daarbij het alleenrecht op het uitvoeren van deze tests. Verschillende erfelijkheidscentra vechten het patent aan, ze klagen ondermeer de hoge prijs die Myriad Genetics aanrekent aan. Deze centra blijven in afwachting van een definitieve uitspraak de tests aanbieden tegen een lagere prijs.

Gentherapie
Gentherapie bestaat uit het manipuleren van genetisch materiaal in onze lichaamscellen ten behoeve van een geneeskundige behandeling. Dat kan door een gen uit te schakelen of te vervangen, alsook door een extra gen toe te voegen.

Geslachtskeuze
In België is geslachtskeuze alleen op basis van medische redenen toegelaten. Zo kan een koppel dat drager is van een erfelijke ziekte die alleen jongetjes treft er voor zorgen dat hun baby een meisje is. Voor de geslachtskeuze worden met in-vitrofertilisatie een aantal embryo's gecreëerd waarvan men via pre-implantatie diagnose het geslacht bepaalt. Enkel embryo's met het gewenste geslacht worden ingeplant.

Heart beating donor
Een heart beating donor is hersendood, dat wil zeggen dat de hersenen geen elektrische activiteit meer vertonen. De ademhaling wordt in stand gehouden door een beademingstoestel, dit helpt de organen in goede staat te houden.

Hersendood
Hersendood is een toestand van onherstelbaar verlies van de functies van de hersenen, de hersenstam en het verlengde merg. Een EEG toont dat er geen elektrische activiteit meer is in de hersenen. Er is geen spontane ademhaling en er zijn geen motorische reacties of reflexen. De hersendood is een zware vorm van hersenbeschadiging die onomkeerbaar is.
Tot het constateren van de hersendood wordt de patiënt kunstmatig beademd waardoor de organen min of meer intact blijven en eventueel gedoneerd kunnen worden vooraleer de beademingsmachine wordt stilgelegd (zie ookcoma dépassé)

Hersenstimulatie
De werking van hersenstimulatie – of deep brain stimulation (DBS) – berust op de elektrische stimulatie van bepaalde structuren in de hersenen. Deze structuren sturen de bewegingen en de spierfunctie aan. Een geleidingsdraad met vier elektrodepuntjes aan het uiteinde wordt operatief in de hersenen geïmplanteerd en via een onderhuids getunnelde verlengkabel verbonden met een neurostimulator die wordt geïmplanteerd. De elektrische stimulatie kan met een programmeerapparaat worden aangepast. Het neurostimulatiesysteem – of DBS-systeem – wordt met behulp van functionele stereotactische neurochirurgie geïmplanteerd. Hierbij wordt gebruik gemaakt van scantechnieken zoals Magnetic Resonance Imaging (MRI) en computertomografie (CT) waarmee de hersenen in kaart worden gebracht. Zo kan een specifieke hersenkern gestimuleerd worden, waardoor de bewegingsstoornissen onderdrukt worden. De geleidingsdraad wordt ingebracht via een gaatje dat in de schedel wordt geboord, en geïmplanteerd op de te behandelen plaats binnen in de hersenen. Het doel is om de bewegingsstoornissen maximaal te onderdrukken en de bijwerkingen te minimaliseren. Het succes van de behandeling hangt af van een juiste beoordeling en selectie van de patiënten. Gebleken is dat de behandeling met hersenstimulatie (DBS) het meest effectief is bij patiënten met de volgende diagnosen en symptomen: essentiële tremor, dystonie, ziekte van Parkinson,... Diepe hersenstimulatie kan slechts voor een deel van de patiënten met deze aandoeningen een uitkomst betekenen; het risico op bijwerkingen moet zorgvuldig worden afgewogen tegen de kans op succes.

Huntington, ziekte van
De ziekte van Huntington is een erfelijke aandoening die bepaalde delen van de hersenen aantast. De eerste symptomen openbaren zich meestal tussen het 35ste en 45ste levensjaar. De ziekte uit zich onder andere in onwillekeurige bewegingen die langzaam verergeren, verstandelijke achteruitgang en een verscheidenheid aan psychische symptomen. De ziekte leidt gemiddeld na een achttiental jaren tot de dood van de patiënt, meestal door bijkomende oorzaken zoals longontsteking. Het is op dit moment niet mogelijk om de ziekte te genezen of zelfs het verloop af te remmen. Diverse medicijnen kunnen echter enige verlichting geven van de onwillekeurige bewegingen of geestelijke symptomen. In de meeste westerse landen en Noord-Amerika is het algemeen voorkomen van de ziekte 7 tot 10 op 100 000 mensen. Mensen met de ziekte van Huntington hebben een langer gen dat via een eenvoudige test kan worden opgespoord. Het gen ligt op chromosoom 4. De ziekte wordt autosomaal dominant overgeërfd, wat betekent dat kinderen van een zieke ouder 1 kans op 2 (50%) hebben om het afwijkend gen te erven van die ouder. Indien een persoon het afwijkend gen heeft overgeërfd, dan heeft hij een erg hoge kans (bijna 100%) om op volwassen leeftijd de ziekte van Huntington te krijgen.

Ian Wilmut
De Schotse onderzoeker Ian Wilmut ‘schiep’ in 1996 het kloonschaap ‘Dolly’. In februari 2005 kreeg Wilmut van de Engelse overheid de toelating om menselijke embryo’s te klonen voor medisch onderzoek. Sinds 2001 is klonen van menselijke cellen legaal in Groot-Brittannië, op voorwaarde dat het gebeurt voor medisch onderzoek. Gekloonde embryo’s in een baarmoeder plaatsen en geboren laten worden, is strikt verboden.

ICSI of intracytoplasmatische sperma-injectie
Intracytoplasmatische sperma-injectie of ICSI is een manier van bevruchting waarbij één spermacel rechtstreeks wordt ingebracht in een eicel, de bevruchting gebeurt dus kunstmatig.

Isabelle Dinoire
De 38-jarige Francaise Isabelle Dinoire is de eerste vrouw ter wereld die een gelaatstransplantatie heeft ondergaan. In 2005 was ze door een hond aangevallen en werd daarbij ernstig in het gelaat toegetakeld. Bij een operatie op 27 november 2005 kreeg haar gelaat een nieuwe onderkant, een driehoek van neus, mond en kin, afkomstig van een hersendode orgaandonor.

IPS-cel
IPS-cel is de afkorting van Induced Pluripotent Stem Cell of geïnduceerde pluripotente stamcel. Een pluripotente stamcel is een stamcel die nog potentieel heeft om zich te ontwikkelen tot diverse celtypes. Een geïnduceerde pluripotente stamcel is een pluripotente stamcel die gemaakt is uit een gewone volwassen lichaamscel, bijvoorbeeld huidcellen. Gewone volwassen lichaamscellen hebben zich al volledig gedifferentieerd tot huidcel, haarcel, bloedcel enzovoort en zijn dus niet meer pluripotent. Door bepaalde genen tot expressie te brengen, kunnen de cellen echter worden geherprogrammeerd zodat ze terug pluripotent worden. IPS-cellen krijgen daardoor een gelijkaardige functionaliteit als embryonale stamcellen. Menselijke IPS-cellen werden in 2007 voor het eerst gemaakt.
De mogelijkheid om op grotere schaal IPS-cellen te produceren kan belangrijk zijn voor het wetenschappelijk onderzoek met stamcellen. Het gebruik van embryonale stamcellen is immers controversieel doordat bij het verkrijgen van de embryonale stamcellen het embryo onvermijdelijk wordt vernietigd. IPS-cellen kunnen een alternatief bieden voor het gebruik van embryonale stamcellen. Naar therapeutisch gebruik van de cellen toe is een belangrijk voordeel dat IPS-cellen kunnen worden gemaakt van bijvoorbeeld huidcellen van de patiënt zelf waardoor de kans op afstotingsverschijnselen kleiner wordt. De techniek moet echter nog verder worden ontwikkeld om op grotere schaal bruikbaar te zijn.

Intra Uterine Inseminatie (IUI) of Kunstmatige Inseminatie (KI)
Dit is de eenvoudigste vorm van medisch begeleide voortplanting. Het (donor)sperma wordt bij de vrouw ingebracht in de hoop dat bevruchting plaatsvindt en het embryo zich innestelt. Het sperma kan voor de baarmoedermond of rechtstreeks in de baarmoeder gebracht worden. De tweede methode is aangewezen als het slijmvlies rond de baarmoedermond te zuur of te taai is of als er antistoffen tegen sperma aanwezig zijn. De menstruatiecyclus wordt opgevolgd. De productie van eicellen kan al dan niet worden gestimuleerd. Op het juiste moment in de cyclus gebeurt de inseminatie. De zaadcellen worden voordien bewerkt. De meest beweeglijke zaadcellen komen op die manier dicht bij de eicel wat de kans op bevruchting vergroot.

Kunstmatige inseminatie kan gebeuren met het sperma van de wensvader of met donorsperma. Vooral koppels waarvan de man onvruchtbaar is, lesbische koppels en alleenstaande vrouwen maken gebruik van kunstmatige inseminatie met donorsperma.

IVF of in-vitrofertilisatie
Aan eicellen verkregen via punctie, worden in een petrischaaltje zaadcellen toegevoegd. Na 24u stelt men vast of de eicellen al dan niet bevrucht zijn. In geval van bevruchting volgt men de ontwikkeling van de embryo's op. Na 3 dagen hoort een goed ontwikkelend embryo uit acht cellen te bestaan. Afhankelijk van de situatie worden één of meer embryo's in de baarmoeder geplaatst. Dit gebeurt meestal drie tot vijf dagen na de bevruchting. Hiervoor volgt de patiënte een hormoonbehandeling zodat de baarmoeder zich kan voorbereiden op een zwangerschap. Om tot zwangerschap te leiden moet één van de embryo's zich innestelen in de baarmoederwand. (zie ook Louise Brown)

IVM of in-vitromaturatie
Bij IVM worden onrijpe eicellen bij de vrouw weggenomen, deze worden in het laboratorium tot rijping gebracht. Als ze rijp zijn worden ze in-vitro bevrucht. De procedure verloopt van dan af zoals bij gewone IVF. De slaagkans ligt bij IVM lager dan bij IVF, maar er zijn ook voordelen zo wordt er nauwelijks hormonale stimulatie gebruikt en zijn er minder bijwerkingen. IVM is nog een recente techniek.

Vorige - Top - Volgende