Wat zijn stamcellen?

Stamcellen zijn ongespecialiseerde cellen die nog tot verschillende celtypes kunnen ontwikkelen. Een stamcel is dus een soort basiscel die kan uitgroeien tot een cel met een bepaalde functie, bijvoorbeeld een hartcel, een levercel of een huidcel. Door deze mogelijkheid wordt veel verwacht van het gebruik van stamcellen in de geneeskunde. Onderzoekers hopen stamcellen te kunnen gebruiken voor de behandeling van een heleboel aandoeningen. Stamcellen worden soms ook genoemd als mogelijke oplossing voor het tekort aan donororganen in de toekomst. Men hoopt beschadigde organen met behulp van de juiste stamcellen te kunnen herstellen waardoor een transplantatie niet meer nodig is. Vandaag worden stamcellen reeds gebruik voor de behandeling van een aantal bloedziekten, klierziekten en aangeboren aandoeningen. Het bekendste voorbeeld is leukemie.

Stamcelonderzoek

Wereldwijd onderzoeken wetenschappers hoe ze stamcellen kunnen gebruiken bij de behandeling of genezing van bepaalde ziekten. De hoop is dat het gebruik van stamcellen een oplossing zal bieden voor heel wat verschillende ziekten en aandoeningen. Ondanks de grote verwachtingen zorgt het stamcelonderzoek voor controverse. Voor het stamcelonderzoek heeft men immers stamcellen nodig en die vindt je niet zomaar overal. Bij de geboorte kan men stamcellen uit het navelstrengbloed halen, na de geboorte is het beenmerg nog de enige bron van stamcellen.

Er bestaan verschillende types stamcellen waarbij het ene type nog veel meer differentiatiemogelijkheden heeft dan het andere.

Een embryo bevat meer stamcellen met meer differentiatiemogelijkheden die dus beter geschikt zijn voor het wetenschappelijk onderzoek. Het gebruik van menselijke embryo’s voor wetenschappelijk onderzoek doet stof opwaaien, voornamelijk omdat het embryo bij het verkrijgen van de stamcellen wordt vernietigd.

Stamceltherapie

Stamcellen worden vandaag reeds gebruikt bij de behandeling van een aantal bloedziekten, klierziekten en aangeboren aandoeningen. Soms kan men daarvoor de eigen stamcellen van de patiënt gebruiken, maar in de meeste gevallen maakt men gebruik van stamcellen van een donor. De stamcellen worden bij de patiënt gewoon in de bloedbaan gebracht waarna ze zelf hun weg zoeken in het lichaam en de functie van afwezige of defecte cellen overnemen.

Stamceltherapie is vandaag mogelijk voor een beperkt aantal specifieke aandoeningen. Voor heel wat andere aandoeningen is het wetenschappelijk onderzoek volop aan de gang. Bemoedigende mediaberichten over kleine doorbraken in het onderzoek wekken hoop bij patiënten en hun familieleden. Er wordt echter niet altijd vermeld dat het onderzoek vaak nog in een experimentele fase zit en dat het nog jaren kan duren vooraleer veilige toepassingen in de medische praktijk mogelijk zijn. Een kleine zoekactie op het internet naar stamcelbehandelingen levert voor een heleboel aandoeningen resultaat op, maar niet alle behandelingen die worden aangeboden zijn even betrouwbaar. Verspreid over de wereld zijn er een aantal dubieuze stamcelklinieken actief. Ze spelen in op de (wan)hoop van patiënten en bieden vandaag reeds een behandeling met stamcellen aan voor een hele resem aandoeningen. In een aantal gevallen is er gewoon sprake van bedrog, de behandelingen die door deze klinieken worden aangeboden bestaan niet. Men gebruikt niet eens echte stamcellen maar een nepmiddel waarvoor men zich goed laat betalen. Andere klinieken gebruiken misschien wel stamcellen, maar ze onderwerpen hun patiënten aan een behandeling waarvan nog niet wetenschappelijk is aangetoond of ze wel werkt en waarvan men ook nog niet weet of ze wel veilig is. De meeste van deze klinieken opereren vanuit het buitenland, maar de informatie op hun website is soms ook in het Nederlands beschikbaar. Allemaal doen ze grote beloftes en doen ze hun uiterste best om een betrouwbare indruk te wekken. Wees dus voorzichtig als je via het internet de oplossing voor uw aandoening denkt te hebben gevonden. Bespreek de informatie die u hebt gevonden altijd eerst met uw huisarts of specialist vooraleer u erop in gaat.

Stamceldonatie

Om patiënten met behulp van stamcellen te kunnen behandelen, heeft men stamcellen nodig. Die stamcellen kan men halen uit navelstrengbloed, of bij een volwassene uit het beenmerg. In een aantal gevallen kan de patiënt worden behandeld met eigen stamcellen, maar in veel gevallen is dat niet mogelijk en is men dus afhankelijk van een donor. Vaak geen makkelijke zoektocht, want voor een succesvolle behandeling moet het weefseltype van de donor voldoende overeenstemmen met dat van de ontvanger.

Wanneer een patiënt een stamcelbehandeling nodig heeft, gaat men meestal eerst na of er in het gezin geen geschikte donor is. De kans dat het weefseltype tussen broers en zussen voldoende overeenstemt is 1 op 4. Tussen niet-verwanten is dat 1 op 50.000. Is er geen geschikte donor binnen het gezin, dan wordt het stamcelregister geraadpleegd. In het stamcelregister worden de gegevens bewaard van iedereen die zich als stamceldonor registreerde.

Elke volwassene tussen 18 en 55 kan zich als stamceldonor registreren, op voorwaarde dat de donatie geen risico inhoudt voor donor en ontvanger. Om je te registreren moet je in eerste instantie contact opnemen met een bloedtransfusiecentrum om te laten weten dat je donor wil zijn. Je zal dan worden uitgenodigd voor een gesprek en bloedafname. Tijdens het gesprek krijg je meer informatie en kan je al je vragen stellen. Er zal ook een medische vragenlijst worden doorgenomen om risico's voor jezelf of voor de donor te vermijden. Als je dan een verklaring ondertekent die stelt dat je donor wil zijn, wordt een bloedstaal afgenomen. Dat staal wordt gebruikt om je weefseltype te bepalen. Die gegevens komen dan in de grote databank van het stamcelregister. Als een patiënt stamcellen nodig heeft, wordt zijn weefseltype vergeleken met de gegevens in het stamcelregister op zoek naar een compatibele donor. Is er een match, dan wordt de donor in kwestie gecontacteerd en worden praktische afspraken gemaakt voor de donatie.

De donatie gebeurt dus niet bij de registratie, maar pas als er een patiënt is die met jouw stamcellen kan worden geholpen. Stamcellen worden meestal uit het bloed van de donor gehaald. Gedurende een 4-tal dagen krijgt de donor dagelijks een injectie die de stamcellen stimuleert om zich van het beenmerg naar het bloed te verplaatsen. Daarna gaat de donor naar het bloedtransfusiecentrum waar hij / zij drie à vier uur aan een bloedverzamelmachine ligt. Het bloed verlaat de ene arm waarna de machine de stamcellen eruit haalt. De stamcellen worden opgevangen in een zakje, de rest van het bloed komt via de andere arm terug in het lichaam van de donor. Na afloop mag de donor terug naar huis. Vroeger kon men stamcellen bekomen door ze rechtstreeks uit het heup- of borstbeen te halen. In dat geval gebeurt de donatie onder algemene verdoving en verblijft de donor de nacht ervoor en de nacht erna in het ziekenhuis. Deze methode wordt nu nog zelden gebruikt. Elke donor wordt in principe slechts eenmaal gevraagd om te doneren.

Navelstrengbloed

Tijdens de zwangerschap is de vrucht via de navelstreng verbonden met de placenta of moederkoek. Via de placenta en de navelstreng is de bloedsomloop van de moeder onrechtstreeks verbonden met de bloedsomloop van de vrucht. Daardoor ontvangt de zich ontwikkelende vrucht voedingsstoffen, kunnen afvalstoffen worden verwijderd en kunnen hormonen en antistoffen worden uitgewisseld.

De navelstreng maakt deel uit van de bloedsomloop van de vrucht en bevat dan ook stamcelrijk bloed. Stamcellen zijn immers ongespecialiseerde cellen die zich tot verschillende celtypes kunnen ontwikkelen. Ze spelen dus een belangrijke rol bij de ontwikkeling van een embryo, het is dankzij de stamcellen dat de organen zich ontwikkelen.

Na de geboorte van een baby wordt de navelstreng doorgeknipt en lange tijd werd de navelstreng beschouwd als medisch afval. Sinds de ontdekking van stamcellen en hun mogelijkheden is dit veranderd. Navelstrengbloed kan nu worden bewaard in navelstrengbloedbanken en kan worden gebruikt bij medische behandelingen waarbij men stamcellen nodig heeft.

Er zijn publieke en private navelstrengbloedbanken werkzaam in België. In sommige ziekenhuizen kunnen ouders ervoor kiezen om het navelstrengbloed bij de geboorte te doneren aan een publieke navelstrengbloedbank. Het is dan beschikbaar voor donatie aan patiënten die een behandeling met stamcellen nodig hebben. Ouders kunnen er ook voor kiezen het navelstrengbloed tegen betaling in bewaring te geven bij een private navelstrengbloedbank, in principe wordt het dan bewaard tot het kind zelf of een broer of zus het ooit misschien nodig heeft voor een medische behandeling.

Waar kan je navelstrengbloed doneren?

Ethische kwesties

Voor stamcelonderzoek heeft men stamcellen nodig. Is het aanvaardbaar om menselijke embryo's te gebruiken als bron van stamcellen voor onderzoeksdoeleinden?

Is het aanvaardbaar dat ouders voor een nieuwe zwangerschap via pre-implantatie genetische diagnose een embryo selecteren dat een geschikte stamceldonor is voor een zieke broer of zus? Onder welke voorwaarden?

De meeste toepassingen van stamceltherapie staan nog in de kinderschoenen. Vooruitstrevende stamcelbehandelingen die te vinden zijn via het internet zijn niet steeds betrouwbaar. Hoe kunnen we daartegen optreden?