Het Vrije Woord Radio

Uitzending van 26.09.2011 - Opname op 22.09.2011 - Realisatie door Frank Stappaerts/Viona Westra

Goedenavond en welkom in HVW. Straks, in een bijdrage van het VF, heeft VW het over een pas verschenen kunstboek van Lydia De Pauw-Deveen. Maar starten doen we met Ignaas Devisch. Eind vorig jaar publiceerde hij samen met Katreine Dierckx het artikel "Gezondheidszorg, verantwoordelijkheid en levensstijl. Waarheen met de individuele autonomie?". De auteurs stellen met andere woorden de vraag: wat zouden de gevolgen voor de gezondheidszorg zijn indien levensstijl een belangrijk criterium wordt in het toewijzen van zorgverlening? We worden voortdurend aangespoord om ons "zelf" in conditie te houden. Met andere woorden, een kwestie van keuze, van verantwoordelijkheid! Ignaas Devisch:

" De laatste decennia is er inderdaad een opvallende verschuiving in het spreken over onze gezondheid. De factor levensstijl is daarbij steeds centraler komen te staan. Zoals het woord zelf zegt, heeft levensstijl te maken met de wijze waarop we leven, onze voeding, onze beweging. Dat heeft natuurlijk rechtstreeks te maken met gezondheid. De hele kwestie is niet alleen of onze levensstijl gezond is, hoe we daar zelf voor verantwoordelijk zijn en welke keuzes we daarbij maken. Dat heeft natuurlijk ook repercussies wanneer we nadenken over zaken waar bijvoorbeeld ziekteverzekeringen al of niet terugbetalen. Het is een tendens dat ziekteverzekeringen steeds meer opschuiven in de richting van het financieel bestraffen van bepaalde, wat men noemt onverantwoorde vormen van levensstijl. Dat betekent dat als ik te veel drink, te veel rook of te weinig beweeg volgens welbepaalde idealen, ik daar mogelijkerwijs in de toekomst voor zal worden afgestraft. Wat we in het artikel hebben geprobeerd is de inzet van dat debat te verduidelijken. Nu is er een soort stille evolutie aan de gang, lijkt ons, en wat we willen aantonen is dat het van groot belang is om de discussie te expliciteren. We hebben hier te maken met vrij fundamentele aangelegenheden. Zoals u zei, het heeft te maken met de individuele keuzes. Het heeft bijgevolg te maken met de autonomie van het individu, maar ook - en dat is iets wat mensen nogal eens vergeten - met de verantwoordelijkheid van dat individu. Het betekent dus dat als je aan mensen vraagt of ze vrijer willen zijn, de meesten onder ons zullen zeggen: uiteraard! Maar als het gaat om ook alle consequenties te dragen voor elke vorm van gedrag die je stelt en zelf die verantwoordelijkheid te nemen, dan is het natuurlijk een ander paar mouwen. Nogmaals, het gaat er niet alleen om dat er bepaalde idealen zijn, maar wanneer het gaat om financiële kwesties met betrekking tot ziekte en gezondheid, dan hebben we te maken met een cruciaal debat, en dat hebben wij voor een stuk proberen in kaart te brengen."

Is het ook niet zo dat door die hele discussie het onderscheid tussen wat ziekte en ziek zijn is, en wat gezondheid is, een beetje vervaagt?

"Dat is inderdaad een opvallend gegeven. Ik gebruik weleens de volgende bewoordingen: vroeger was je altijd gezond tot het tegendeel was bewezen. Je was principieel gezond, daar ging men van uit. Af en toe werden mensen ziek of hadden ze een ongeval, maar in de tussenperiodes, tussen de duidelijk waarneembare ziektes, waren mensen gezond. Als je het vandaag bekijkt, dan lijkt het vaak het omgekeerde te zijn. Door maatschappelijke verschuivingen zijn we vandaag veel meer met onze gezondheid bezig. Door het gegeven dat we daar zo nadrukkelijk mee bezig zijn, zijn we bijna op zoek naar de vraag: zijn we wel gezond? Waardoor we voortdurend bezig zijn met: “oei, ben ik niet een beetje te vermoeid”, “hoe zou het met mijn cholesterolwaarde zijn”, of “ben ik wel voldoende fit”. Het gegeven van eerst de gezondheid en dan de ziekte is dus bijna omgekeerd. We willen onszelf bijna voortdurend vrij verklaren van mogelijke ziektes die we zouden kunnen hebben. Waardoor we dus terechtkomen in, wat we in de tekst hebben genoemd, de paradox van het gezondheidsideaal. Dat betekent dat hoe meer we op zoek gaan naar onze gezondheid, hoe meer we er dwingend mee bezig zijn, waardoor mensen letterlijk ziek worden van de vraag: “ben ik wel gezond?”. Men is er bijna obsessief mee bezig is. Dat is voor een stuk vandaag aan de gang, denk ik."

Autonomie als zelfbeschikking is een goede zaak, maar gaan we daardoor ook gezonder leven? Met andere woorden, is die autonomie altijd een goede zaak, en misschien vooral, is iedereen in staat om die autonome keuzes te maken?

"Daar stelt u inderdaad een zeer belangrijke vraag. We kunnen er natuurlijk voor pleiten om de individuele autonomie te verhogen, en daar ben ik zelf een absoluut voorstander van, maar tegelijk moet je de vraag stellen: “zijn we allemaal in staat om op een goede en geïnformeerde manier welbepaalde keuzes te maken die in het belang van onze gezondheid zijn?”. Wat we dus vandaag maatschappelijk moeten vaststellen is dat heel veel mensen, dus ook de samenleving als structuur, net daar een probleem kent. Een aantal ziektes die men vaak omschrijft als welvaartsziektes, dus ook als levensstijlziektes, tonen juist aan dat we er niet in slagen of niet wensen om alleen voor die gezondheid te kiezen. Hoewel de meesten onder ons in feite zeer goed geïnformeerd zijn over het schadelijke effect van welbepaalde keuzes die we maken, roken, drinken, te weinig bewegen, en ondanks het gegeven dat we geïnformeerd zijn. Dan denk ik dat het van belang is dat we dat debat voeren. Dat debat wordt snel gevoerd in termen van: “indien mensen niet de juiste keuzes maken, dan moeten we ze afstraffen of responsabiliseren vanwege het feit dat ze de verkeerde keuzes hebben gemaakt”. Wij stellen ons in het artikel ook de vraag of we de vraag niet ruimer moeten stellen? Moeten we ons ook niet even afvragen of mensen in staat zijn, voldoende capaciteiten hebben en voldoende instrumenten in handen hebben om op een goede, degelijke manier voor zichzelf een keuze te kunnen maken? We hebben een beroep gedaan op het werk van de econoom en Nobelprijswinnaar, Amartya Sen. De bekendste notie uit zijn werk is de term "capability", capaciteit, mogelijkheid tot. Een heel interessant gegeven is wanneer je die notie gaat toepassen op gezondheid. Dan gaat het niet zozeer om de vraag of we mensen meer kansen geven, maar zorgen we er ook voor dat mensen in staat zijn om iets met die kansen te doen? Het is op het vlak van gezondheid een bijzonder belangrijk gegeven, omdat we daar merken dat het verband tussen armoede en gezondheid heel sterk is. Mensen uit de lagere sociale klasse zijn vaak ook minder goed in staat om verantwoorde keuzes te maken. Wanneer we dat debat voeren, hebben we daar ook een belangrijke taak denk ik. Niet alleen om kansen aan te bieden, maar ook om mensen aan te leren om keuzes te kunnen maken. Dat heeft niets te maken met paternalisme of bepaalde keuzes proberen voor te leggen zodanig dat mensen die gaan kopiëren. Je probeert hen in staat te stellen om voor zichzelf een verantwoorde keuze te kunnen maken."

In het artikel pas je die hele problematiek toe op obesitas!

"Inderdaad, we konden ook een ander voorbeeld nemen, maar ik denk dat obesitas een van de bekendste voorbeelden is die je vandaag kunt nemen. Ik verwijs hier naar een onderzoek van een aantal jaren geleden, dat ook in de Artsenkrant is gepubliceerd, waaruit bleek dat artsen een vrij negatieve attitude hadden ten aanzien van mensen met obesitasproblemen. Daarmee wordt bedoeld dat men er vaker van uitging dat patiënten zelf schuldig zijn aan het feit dat ze obees zijn. Die schuldvraag is een belangrijk gegeven, maar als we kijken naar obesitas dan zien we dat mensen inderdaad bepaalde voedingsgewoontes hebben, zelf keuzes maken, maar we zien ook op vlak van onderzoek dat genetische factoren daar een grote rol in spelen. We zien bijvoorbeeld ook dat omgevingsfactoren cruciaal zijn. Woon ik in een omgeving met veel groen, heb ik veel mogelijkheden om mij te bewegen of niet, hoe is de samenleving georganiseerd? Je kunt op elke hoek van de straat ongezonde voeding kopen, maar je moet heel ver lopen om gezonde voeding te verkrijgen. Dat zijn allemaal factoren die het individu of de individuele keuze te boven gaan, maar die natuurlijk ook die keuze meebepalen. Dat is voor ons de motivatie geweest om dat probleem van obesitas nog eens op scherp te stellen. Omdat je daar geïllustreerd ziet hoe de wijze waarop je het debat voert van beslissend belang kan zijn voor de antwoorden die je geeft. Als we de vraag stellen naar de mate waarin een individu verantwoordelijk is voor zijn zwaarlijvigheid, dan hebben we het antwoord al gegeven. Dan zeggen we: “in meerdere mate”. Maar als we vragen wat nu eigenlijk het probleem is van obesitas, hoe het komt dat het vandaag veel meer voorkomt dan vroeger, dan stellen we zowel de vraag naar autonomie als naar die van de maatschappelijke context. Ik denk dat in die discussie dat soort vragen soms te weinig wordt gesteld en met dat artikel hopen we daar een kleine en bescheiden bijdrage toe te leveren."