Net terug van een deugddoende vakantie in Veneto en een bezoek aan de stad Venetie...

Ik kon geen beter boek meedoen op reis dan dit, om rustig filosoferend, deze recensie te schrijven. Het viel mij op dat ik onder de indruk was van de schoonheid van de Venetiaanse villa's, maar dat ik even goed met extase bleef staren naar de wolkenformaties tijdens een hevig onweer. Eigenlijk ligt dit idee aan de basis van het boek Schoonheid door Roger Scruton, een Engelse filosoof: de schoonheid bespreken in al zijn facetten.

Schoonheid: een korte, duidelijke titel voor een ingewikkeld, complex begrip. Schoonheid heeft misschien geen rationele grondslag, maar is wel een universele waarde, verankerd in onze redelijke natuur.

Om dit complex onderwerp beter te omvatten, wil Roger Scruton het benaderen op een filosofische manier. Dit probeert hij te doen aan de hand van een filosofische vraag waarbij de lezer wordt aangemoedigd die te beantwoorden. Zijn betoog is dus niet historisch, maar zijn voornaamste bronnen zijn de werken van filosofen.

In het eerste hoofdstuk wordt ons de vraag gesteld hoe – en of – we in staat zijn te oordelen over schoonheid. Schoonheid is geen eigenschap van een object, maar een ervaring. Er wordt dus een geestestoestand omschreven, samen met het oordeel dat erin besloten ligt. Het eerste, aanlokkelijk idee is "het schone" dat teruggaat op Plato en beschouwd werd als een waarde, naast het ware en het goede. Nochtans stellen we vast dat, als we iets mooi vinden, dit niet noodzakelijk waar of goed is. Verder zal aan de hand van zes gemeenplaatsen getracht worden om het begrip schoonheid verder uit te diepen.

Ontzettend belangrijk in ons leven is minimale schoonheid, veel sterker verbonden met rationele beslissingen en absoluut niet minderwaardig. Nieuwe meubels kiezen, onze tuin, bijeenpassende kleuren… dit alles is minimale schoonheid.

De belangrijkste aspecten worden in aparte hoofdstukken besproken gaande van de schoonheid van mensen, over die van de natuur, gevolgd door de alledaagse schoonheid en de artistieke schoonheid.

De schoonheid van mensen wordt natuurlijk gekoppeld aan de seksuele begeerte maar ook aan het begrip eros, de liefde voor schoonheid, een begrip dat vanzelfsprekend weer verwijst naar Plato. Wat vergezocht vond ik de passages over schoonheid en het heilige, en de maagd en het kind. Scruton probeert ook aan te tonen dat de schoonheid van een man of vrouw wel onze begeerte opwekt, maar dat die eigenlijk naar de ziel gaat en niet naar het lichaam, zeg maar inhoud versus verpakking. Iets om over na te denken maar door hem steeds weer een beetje moraliserend ingekleed.

In het hoofdstuk over schoonheid en natuur maakt de auteur een onderscheid tussen het schone en het sublieme gesteund op de filosofie van Burke en later Kant.Een vredig landschap is volgens hem mooi te noemen. Beangstigende, indrukwekkende landschappen zijn dan eerder subliem, net zoals donkere, complexe muziek.

Alledaagse schoonheid wordt ons geleverd aan huis: onze tuin, een gedekte tafel, houtwerk allemaal bepaald door mode en stijl.

Dan komen we bij de artistieke schoonheid die Scruton nauw aan het hart ligt: hij verheft kunst tot iets religieus en verwijt de hedendaagse kunst platvloersheid en noemt het vlucht voor schoonheid.

Interessant is het deel over kunst en eros: hierin bespreekt hij een aantal bekende schilderijen en het soort begeerte die ze opwekken, door bijvoorbeeld de lichaamshouding of de blik in de ogen te analyseren.

Zijn laatste hoofdstuk – de vlucht voor schoonheid – is duidelijk een aanklacht op de moderne kunst. De moderne kunst leidt volgens Scruton tot een volledige ontaarding. In het bijzonder heeft hij het over de vernietiging van schoonheid in de kunst door kitsch. Iets overdreven en ook moraliserend is zijn kritiek, verwoord als ontheiliging. Laten we dit laatste hoofdstuk vooral filosofisch bekijken en nadenken over een antwoord of een filosofische kritiek, zoals hij ons gevraagd heeft.

Scruton is in zijn opzet geslaagd in die zin dat ieder hoofdstuk je aan het denken zet. Ikzelf vond het stukje over zintuigen heel filosofisch. Is de ervaring van schoonheid louter zintuiglijk of ook intellectueel? De ervaring kan enkel gebeuren via de zintuigen en dan liefst nog allemaal, dus ook smaak-, tast-, en reukzin. Zijn er niet evengoed mooie geuren en smaken, als mooie beelden en klanken? Pas door intensief alle zintuigen te gebruiken, kan je tot een algemene schoonheidservaring komen.

Er bestaat een mooie Italiaanse spreuk waarmee ik graag wil eindigen:

Non è bello ciò che è bello, ma è bello ciò che piace.

(Iets is mooi niet omdat het mooi is, maar iets is mooi omdat het behaagt of bevalt)