De auteur is emeritus professor, medisch onderzoeker, eerst staflid later directeur van het Nederlands Kanker Instituut – Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis (NKI AVI), en sinds 1993 columnist bij het NRC Handelsblad. Een man van stand die weet waarover hij het heeft. Hij is atheïst maar geen godsdienstvreter. Hij vreet wel kwakzalverij en ‘alternatieve’ frutseltherapieën.

De bundel bevat drie hoofdstukken columns, waarvan iedere column ongeveer 4 pagina’s telt. Dit leest prettig en vlot; wel beperkt dit de uitwerking van de aangehaalde thema’s. In bijna elk stukje citeert hij een belangwekkend werk, dat uitgebreid handelt over de vraagstukken die hij ons voorhoudt. Zeer nuttig en stimulerend om te lezen en uitnodigend om hierover meer te lezen en te onderzoeken. De toon is vaak provocerend en heftig. De taal is hoog Haags Hollands, wat soms te gemaakt aandoet. Zijn columns blijven wel helder geformuleerd en scherp omlijnd.

De columns zijn bijna allemaal opgebouwd als een kort antwoord op een vraagstuk uit de gezondheidszorg. Zo begint bijvoorbeeld zijn eerste stukje ‘Frankensteinvoedsel’ met de vraag of je ziek kan worden van genetisch gemodificeerde voedingsproducten (GG-voedsel). Hij geeft een summiere stand van zaken en beperkt zich tot de risico’s voor de consument. Hij volgt daarin het standpunt van de Amerikaanse regelgeving die rationeel eisen stelt waaraan GG-voedsel moet voldoen. De ingebrachte genen moeten niet coderen voor toxines of allergenen en de producent moet bewijzen dat het product veilig en getest is. De auteur concludeert dat het voordeel van GG-voedsel is dat de aangebrachte veranderingen overzichtelijk zijn. Bij voedselverbeteringen door klassieke kruisingen van gewassoorten kunnen duizenden genen in hun werking worden beïnvloed. De auteur heeft meer vertrouwen in gensoja dan in ginseng, mits die gensoja met deugdelijke wetenschappelijke methoden op veiligheid is getest. Hij citeert: “… zolang iets maar wordt aangeprezen als puur natuur, liefst met een oosters tintje, verdampt de angst voor vergiftiging, ondanks het feit dat de natuur de meest inventieve en effectieve gifproducent is die wij kennen” (p. 38).

De toon is gezet. De doelgroep is de modale consument. De hele bundel omvat columns, verzameld in drie hoofdstukken, voor het grote deel gepubliceerd in de periode van 1999 tot begin 2010.

Het eerste hoofdstuk handelt over dokteren. De familie Borst is diep ongelovig, al in de 19^de eeuw kwamen ze van God los. In die traditie kreeg Piet Borst door zijn stukjes veel weerwerk. Kwakzalvers vinden dat hij nazipraktijken gebruikt om de farma-industrie en het medisch machtsbolwerk te beschermen. Hij is actief lid van de Vereniging tegen de Kwakzalverij. Er valt volgens hem aansluitend bij wetenschappelijk onderzoek vooruitgang te noteren. Zijn standpunten hebben in Nederland in 2008 geleid tot een uitspraak van de Hoge Raad waarbij de vereniging tegen de Kwakzalverij haar eigen definitie van kwakzalverij mag gebruiken. Er moet geen bewijs meer worden geleverd of de aanprijzer van alternatieve geneeswijzen te kwader trouw is. Onzinnige pseudogeneeskunde – of het nu piskijken of homeopathie is – moet niet langer getest worden. Het heeft de auteur steeds verbaasd hoe gemakkelijk mensen zich wetenschappelijke onzin op de mouw laten spellen. Dat is de rode draad doorheen het boek: wat is de stand van de wetenschap die biologie en biochemie is en waarom blijven alternatieven toch aantrekkelijk? Waarom slagen bepaalde mensen erin de alternatieven te laten erkennen? Politici beschikken niet over de noodzakelijke kennis van zaken. De ratio van de wetenschap opvolgend, zijn er ‘fantastische’ methoden ontwikkeld om waar van onwaar te onderscheiden. Het boek wil mensen iets leren omdat de auteur beoogt de waarheid met enthousiasme en in begrijpelijke termen te dienen.

In dit eerste hoofdstuk worden enkele actuele boeiende vraagstukken besproken vanuit het standpunt van de consument, de behandelende arts en ook van de beleidsontwikkelende minister van Volksgezondheid. Enkele voorbeelden zijn eugenetica, reguliere versus irreguliere kankerbehandeling, hartstilstand en genen, vragen of mijn dokter kundig is, een tweede opinie vragen, geneesmiddelen en hun bijwerkingen, van genezen in geloof tot geloof in genezen (dit is ook de titel van een boek), alcohol, mensverbetering, de rol en betekenis van de huisarts, beenmergvervangingstherapie en wat het mag kosten om één maand langer te leven.

De stukjes worden gelardeerd met relevante literatuurverwijzingen. Zijn argumenten zijn radicaal rationeel en beleidsvriendelijk, wat hem niet blind maakt voor disfuncties, ook van de medische wereld en de (financiële) gevolgen van bepaalde keuzen. Hij is chauvinistisch overtuigd dat Nederland de beste kwaliteit levert voor kankeronderzoek en behandeling, dat de Nederlandse huisartsengeneeskunde disproportioneel bijdraagt aan de mondiale wetenschap en dat de evidence-based richtlijnen een solide fundament voor de dagelijkse praktijkvoering bieden. Ook opent hij de deur voor mensverbetering zonder te pleiten voor eugenetica, omdat het wijs blijft nergens te overdrijven, aldus Piet Borst.

Het tweede hoofdstuk ‘uitdokteren’ behandelt Piet Borst onderwerpen als kloneren van mensen, ingenieuze genen, is verstand aangeboren en wat met het karakter?, gebrek aan biologiekennis van politici, fraude en wetenschappelijk onderzoek, intelligent design en stupid construction, de ontdekking van DNA, invasie van chromosomen, macro-evolutie, bespreking van het werk van Jack Szostak die in 2008 een belangrijke biochemieprijs kreeg, zoektocht naar de eeuwige jeugd en wetenschap en economische belangen.

Het derde en laatste hoofdstuk ‘kwakdokteren’ handelt over de kwakzalvers Jomanda, dr. Moerman en dr. Houtsmuller. Prof. Borst bestrijdt het misverstand dat kanker met voeding te genezen is. Hij verhaalt over het genezende medium Jomanda met wie hij een weddenschap aanging maar nog niet kon afsluiten door tegenwerk van de alternatievelingen. Hij heeft het over mobielvrees (opletten voor gsm-straling) en vitamine C. Wie af wil van onjuiste meningen ‘moet aan de wetenschap’, citeert hij zijn eigen grootvader. Een antwoord op de vraag waarom alternatief aantrekt, wordt gezocht en gegeven. Hij citeert Bomhoffs frutseltherapieënopsomming uit diens eigen column: acupunctuur, Ayur-veda, chiropraxie, bidden, liefde voor de andere mensen, een diëtiste die stage heeft gelopen in India of China, een therapeut die helpt met yoga of meditatie, lotgenotencontact, en ten slotte, contact van kinderen met grootouders.

Voor Borst zijn de alternatieve therapieën dwaalwegen in de geneeskunde. Hij bespreekt een proefschrift van Cees Renckens uit 2004, waarin modeziekten worden behandeld zoals chronisch vermoeidheidssyndroom, amalgaamziekte, postnatale depressie, het hyperventilatiesyndroom, het premenstruele syndroom, de bekkeninstabiliteit en het postwhiplashsyndroom. Deze ziekten veroorzaken echt lijden en mensen willen niet ziek zijn of blijven. Ze hebben nood aan evidence-based geneeskunde, niet aan Quacksalvers en Broddelaers, termen uit 1635.

Aansluitend bespreekt Borst het meesterlijk boek van Lee Silver over de botsing tussen spiritualiteit en biologie, Challenging Nature: the Clash of Science and Spirituality at the New Frontiers of Life (2006). De conclusie van Borst is dat de wereld geteisterd wordt door schadelijke irrationele acties in naam van de spiritualiteit waarin ongure verschijnselen te voorschijn komen zoals …”discriminatie, homofobie, alternatieve geneeswijzen, pro-life terrorisme, evolutieverkettering, zelfmoordaanslagen, waandenkbeelden in alle maten en soorten. Het rationeel-wetenschappelijk wereldbeeld heeft ons in staat gesteld om die waandenkbeelden te ontmaskeren.” (p. 245)

Het boek is een aanrader als de lezer belangstelling heeft voor de vele onderwerpen die aan bod komen. Het boek biedt ook uitstekend inleidend lesmateriaal voor het secundair onderwijs. Ik voel me enorm verwant aan de inzichten van Piet Borst maar blijf een zekere reserve houden ten aanzien van zijn radicaal rationeel wetenschappelijk discours. In ons land kunnen we verwijzen naar de teksten van Wim Betz, voorzitter van Skepp, die dezelfde teneur hebben en ook fikse (haat-)reacties van alternatievelingen oproepen. Mijn nuancerende houding benadert deze discoursen en discussies eerder vanuit het motto dat al wat helpt, waard is gekoesterd te worden. Ook al weten we vandaag niet precies hoe het werkt. In het wereldbeeld van Borst noch van Betz is veel plaats voor irrationaliteit en emotionaliteit en geen voor alternatieve vormen van kennen, kunnen en voelen. Hun strijd voor de rationele geneeskunde is waardevol, maar zoals steeds in dergelijke rechtlijnige benaderingen dreigt uitsluiting en daaruit volgend discriminatie. En dit is precies in tegenstrijd met de uitgangspunten van dit prachtig boek.