Dick Swaab (1944) is een hersenonderzoeker met wereldfaam. Hij was hoogleraar Neurobiologie en directeur van het Nederlands Instituut voor Hersenonderzoek.
Hij probeert de enorme vlucht van de hersenwetenschappen te beschrijven voor een breed publiek.

Dit boek is een verzameling van meer dan 100 columns. Sommigen verschenen in het NRC Handelsblad. Hij ordende deze stukjes in 12 hoofdstukken en voegt er conclusies en een register aan toe.
De teksten zijn in een bevattelijke taal geschreven. Als er een moeilijke term valt, wordt die haarfijn uitgelegd, vaak aan de hand van een foto of een tekening.

Ons brein bestaat uit 100 miljard hersencellen. Elke cel maakt contact met 10 000 andere en bevat ruim 100 000 kilometer vezels.

Swaab vertelt over de verbazingwekkende ontdekkingen over de structuur en de werking van de hersenen. Hij beschrijft hoe de evolutie gedurende miljoenen jaren onze ontwikkeling boetseerde.
De auteur doorloopt het hele leven, van de conceptie tot de dood en toont aan hoe wij door onze genetische achtergrond en vroege ontwikkeling beperkt en gedetermineerd worden. Op een aantal vlakken is de 'maakbaarheid' zeer beperkt. Wij kunnen niet kiezen voor onze genderidentiteit, onze seksuele oriëntatie, ons agressieniveau, ons karakter, onze religie, onze moedertaal. Genetische hersenziekten zijn nog niet te genezen. Er zijn dank zij de moderne wetenschap, onvermoede mogelijkheden ontstaan om problemen te behandelen door bijvoorbeeld deep brain stimulatie of gentherapie.

Veel van onze eigenschappen kregen wij mee met de genen, maar onze hersenontwikkeling wordt eveneens sterk beïnvloed door omgevingsfactoren. Geneesmiddelen, chemische stoffen – ook nicotine en alcohol – gebrek aan jodium, ondervoeding ten tijde van de zwangerschap hebben een cruciale invloed op de latere ontwikkeling van het kind. De maatschappelijke omgeving na de geboorte zou minder invloed hebben dan de chemische omgeving in de baarmoeder. In dit verband is er in Nederland origineel onderzoek gedaan op kinderen die geboren werden, vlak na de Hongerwinter in 1944. De professor was één van deze kinderen.
De invloed van het milieu op de ontwikkeling is echter niet te onderschatten. Wie opgroeit in een rijk en stimulerend milieu ontwikkelt meer contacten tussen de hersencellen. Het brein moet worden gestimuleerd in een veilige omgeving. De auteur toont de desastreuze gevolgen van verwaarlozing en misbruik, hij vertelt over de hormonale basis voor hechting, het belang van de taal en de noodzaak voor extra stimulatie voor kinderen met een verstandelijke handicap. De auteur belicht eveneens wat de gevolgen zijn om in onze prestatiemaatschappij te leven met een aangeboren gebrek aan capaciteiten.

Er zijn verbluffende recente inzichten over de interactie tussen moeder en kind bij het op gang komen van de baring en tijdens de geboorte.
Veel stoornissen, zo betoogt Swaab, zijn ontwikkelingsstoornissen die in de baarmoeder ontstaan. Ook schizofrenie en depressie kunnen hieronder worden gerekend. Swaab beschrijft verder de ontwikkeling in de puberteit en de adolescentie en draagt argumenten aan om het gedrag in deze leeftijdsfase te begrijpen.

De auteur is eropuit fenomenen te verklaren vanuit de werking, de evolutie en de ontwikkeling van de hersenen, of het nu gaat over bijna-dood ervaringen of altruïstisch gedrag.
Ook ziekten die hun oorsprong vinden in de hersenen komen aan bod. Welke zijn de meest voorkomende ziekten, welke hersensystemen zijn erbij betrokken, welke therapieën zijn al bekend? Er zijn bijdragen over narcolepsie, anorexia nervosa, vetzucht, clusterhoofdpijn, verslavende middelen, bewustzijn, autisme, hallucinaties, de ziekte van Parkinson, moreel gedrag, hersenen en sport en over geheugen.

Swaab onderzoekt ook het religieuze brein, de betekenis van het begrip geest en de vrije wil. Auteurs die volgens hem voorbijgaan aan de wetenschappelijke evidentie van het hersenonderzoek worden hard aangepakt. Ook de creationisten vinden geen genade in zijn ogen. Hij toetst hun stellingen aan de inzichten van de wetenschap.
Wij zijn ons brein, leert Swaab. Je kunt je hersenen trainen en anders gaan functioneren. Het brein produceert de geest.

Een massa informatie dus. De wijze waarop de auteur dit naar voren brengt helpt de lezer, zonder veel moeite, inzicht te krijgen in de overweldigende complexiteit van ons brein en het ontstaan en de sturing van ons gedrag. Ook vormelijk is dit boek aantrekkelijk. Elk hoofdstuk,  elke column beginnen met enkele rake citaten die de tekst illustreren. Meer dan dertig tekeningen en foto's helpen je bij de lectuur en een register van vijftien bladzijden laat je toe de gebruikte begrippen terug te vinden.

Dick Swap gebruikt de column om zijn inzichten over te brengen. Dit geeft hem veel vrijheid. Hij rapporteert uit eigen onderzoek en uit het onderzoek van vele andere wetenschappers waarmee hij contact heeft. Hij kan hypotheses formuleren, polemieken aangaan, ideeën poneren. Hij doet het allemaal gedecideerd en met verve.

Swaab begint zijn voorwoord met de zin “Er zijn ten minste twee gigantische wetenschappelijke vraagstukken voor deze eeuw: hoe ontstond het heelal en hoe werken onze hersenen.” Het tweede vraagstuk helpen ontrafelen werd zijn levenswerk.