Dit boek wil de verschillende psychologische krachten onderzoeken die het rationele denkproces kunnen verstoren. Het fenomeen is waar te nemen in alle landen en culturen, iedereen is er vatbaar voor. Onderstroom wil dan ook de lezer bewust maken van de gevaren van dergelijk irrationeel gedrag waardoor hij er zich beter bewust van wordt en er dus beter tegen gewapend is om er zich niet door te laten meeslepen.

Vooreerst tonen de schrijvers – twee broers – aan dat iets dat ervaren wordt als slecht, als negatief, veel meer impact heeft op iemand dan iets dat als goed wordt ervaren, bijvoorbeeld een beloning. De drang om iets negatief te vermijden is veel groter dan het najagen van iets positief. Als voorbeelden worden genoemd het verlies van prestige ten overstaan van een blaam, of een prijsstijging en een prijsdaling. Men doet er alles aan om een blaam te vermijden, en als bijvoorbeeld de prijs van eieren stijgt, dan haken de kopers af, veeleer dan aan te kopen bij een daling van de prijs. Een verlies heeft dus altijd veel meer invloed dan winst; een prijsstijging heeft veel meer invloed dan een prijsdaling; een straf heeft veel meer invloed dan een beloning; een verlies van prestige heeft veel meer invloed dan een felicitatie, enz. Zo is men geneigd te spelen om niet te verliezen, eerder dan te spelen om te winnen (bijvoorbeeld in de sport).

Dan is er een volgende stap: commitment. Dit is zich laten meeslepen in irrationeel gedrag om verlies te vermijden. Er is ook nog attributie: het zich laten beïnvloeden door een gekend persoon. Als een nieuwkomer met een nieuwe uitvinding of ontdekking komt, dan zal men veeleer negatief ingesteld zijn dan ten overstaan van iemand die gekend is, bijvoorbeeld een gekende professor die de nieuwe ontdekking ten onrechte afbreekt. Als een gekend expert een vals schilderij als authentiek erkent, zal men meer geneigd zijn die expert blindelings te volgen dan een onbekende die het bij het rechte eind heeft.

Een volgende versterking van de irrationele krachten is de vooringenomen diagnose, namelijk een etiket kleven op mensen op basis van een eerste mening en het onvermogen om dit oordeel te herzien. Zo blijft een mindere keuze altijd een mindere keuze. De roddel of ophemeling over iemand heeft eveneens ongemerkt veel invloed op de perceptie ten overstaan van die persoon. Gegevens die niet tot dit eerste beeld behoren worden dan ook systematisch verdrongen.

Een ander aspect van de irrationaliteit in ons gedrag is het zichzelf tekort doen wanneer iets als onrechtvaardig wordt beschouwd, bijvoorbeeld bij de verdeling van een erfenis of van goederen. Veeleer krijgt men liever niets dan zich tevreden te moeten stellen met bijvoorbeeld 1/4de van de erfenis ten overstaan van de broer die 3/4de zou krijgen. Hoewel 1/4de altijd veel beter is dan helemaal niets…

Ook het zich laten leiden door de groep, die het verkeerd voor heeft, terwijl men zelf juist was, is een gekend fenomeen en totaal irrationeel. Het grote belang van een andersdenkende in de groep die publiekelijk voor zijn mening uitkomt, al is het maar één persoon, is zeer belangrijk en kan anderen meetrekken. Dit is te zien in alle politieke vergaderingen. Een paar decennia geleden lieten velen zich meeslepen met de (verkeerde) conclusies van de Club van Rome. Nu bestaat dit gevaar ook met de polemiek over de opwarming van de aarde die zou zijn veroorzaakt door de mens. De toekomst zal uitwijzen wie het bij het rechte eind had…

Onderstroom is een boek dat leest als een roman. Het is zeer vlot geschreven, handelt over een minder bekend fenomeen, en is gebaseerd op gedegen onderzoek met tal van anecdotes. Voor iedereen zeer sterk aan te raden.