Als de vrije wil niet zou bestaan, kan je dan nog wel iemand voor zijn daden verantwoordelijk stellen?

“Ils sont fous ces philosophes” zou Obelix kunnen gezegd hebben. Bij die vakfilosofen zitten er inderdaad rare kwasten tussen. Als hun syllogisme, hun uit pure inox opgetrokken logische redenering uitkomt op een conclusie die haaks staat op onze intuïtie, op onze perceptie van de werkelijkheid, op ons aanvoelen, dan is dat pech voor onze intuïtie. Dan moet er desnoods maar gesleuteld worden aan de manier waarop wij met z’n allen altijd al naar die werkelijkheid gekeken hebben.

Jan Verplaetse, filosoof en neurowetenschapper van de UGent, is nog de kwaadste niet, want hij geeft toe dat ook zijn eigen intuïtie het moeilijk heeft met de vaststelling dat de vrije wil niet bestaat en dat we dus het begrip verantwoordelijkheid een heel andere invulling zullen moeten geven. Dat weerhoudt hem er echter niet van om aan een tocht van 231 pagina’s te beginnen om ons uit te leggen dat A/ De vrije wil een illusie is. B/ Verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid, verwijt, schuld, boete enz… moeten herbekeken worden. C/ Heel ons juridisch systeem en bijhorende verzekeringskwesties grondig moeten herdacht worden.

Een hele opdracht, al ziet hij zelf in dat het niet voor morgen zal zijn.

Gelukkig leidt de auteur ons, zoals we het van hem gewoon zijn trouwens ( Het morele instinct 2008 ), op een bijzonder heldere en systematische manier door de redenering.

Wat dan weer niet betekent dat het om gemakkelijk leesvoer gaat. Niet direct iets voor op tram of bus. In de eerste zin van het ‘woord vooraf ’waarschuwt hij ons dat het een moeilijk boek is dat we misschien voortijdig zullen dichtslaan. Dat belooft. Wees gerust, het valt wel mee, maar je zult er moeten voor gaan zitten en soms al eens iets herlezen, denk ik. Toch luidt mijn advies: doen.

Het vrijewildebat woedt al ettelijke eeuwen in de stoffige studeerkamers van vakfilosofen, maar lijkt nu, waarschijnlijk onder invloed van recente ontwikkelingen in de neurowetenschappen, toch ook de aandacht te trekken van een breder publiek. Niet dat ik op korte termijn diepgravende artikelen verwacht in Flair of Libelle. Als u echter eindelijk wel eens wilt weten hoe het zit met de klok en de klepel als er weer een ( al of niet pseudo-) intellectueel verklaart dat de vrije wil niet bestaat, dan is dit boek een must.

U krijgt, zonder nodeloos jargon of ander dikdoen, een rondleiding in de argumentaties en redeneringen van de verschillende, soms diametrale, posities die door de filosofen werden en worden ingenomen. Verschillende, want - wat had je gedacht? – als er iets is waar filosofen het niet over eens zijn is het wel de vrije wil. Heel het spectrum van hard-incompatibilisme via causalisme, de koepel van Norton en andere ismes tot libertarisme passeert de revue en je krijgt het allemaal haarfijn uitgelegd.

De auteur bouwt natuurlijk ook een redenering op die bij z’n eigen positie uitkomt. Hoewel hij dus toegeeft dat het met z’n eigen intuïtie botst is hij ervan overtuigd dat de vrije wil niet bestaat. Tot daar aan toe, maar hij is zich ook zeer bewust van het feit dat die conclusie nogal wat gevolgen heeft. Als wij wel een wil, maar geen vrije wil hebben dan wordt het moeilijk om iemand aan te spreken op zijn daden. En hoe zit het dan met verwijten, schuld, rechtspraak, genoegdoening, schadevergoeding enz…? Iets waar sommige neurowetenschappers en filosofen vrij vlot overheen stappen, maar Verplaetse neemt de handschoen op en gaat uitleggen waarom we ons toch bij die conclusie en dus ook bij haar repercussies moeten neerleggen.

Hebt u het ook al meegemaakt dat iemand een betoog houdt van een logica waar echt geen speld tussen te krijgen is, maar waar je na afloop toch blijft zitten met het gevoel: “I don’t buy it” ? De argumentatie is zo glashelder dat je geen enkele tegenwerping kunt bedenken en toch, en toch: Jan Verplaetse is als filosoof een maatje – enfin ja, enkele maten – te zwaar voor mij opdat ik argumentatief in de tegenaanval zou gaan, maar dit kàn niet kloppen. Zoiets? Ik weet wel, de doorsnee middeleeuwer had ook de rotsvaste intuïtie dat de zon rond de aarde draaide, dat zag je tenslotte gebeuren nietwaar. Wellicht maakt men zich binnen driehonderd jaar vrolijk over ons gebrek aan inzicht, maar voorlopig blijf ik achterdochtig.

We krijgen de belofte dat in het laatste en voorlaatste hoofdstuk zal uitgelegd worden waarom het wegvallen van de verantwoordelijkheid echt niet zo erg is als het er uitziet. Er worden daar inderdaad zinnige dingen geschreven over de voordelen van een verwijtloze samenleving, maar er worden toch ook bijzonder weinig oplossingen aangedragen voor ’t geval iemand er in zo’n maatschappij voor kiest zich niets van de anderen aan te trekken en z’n eigen zin te doen ook als dat de medemens schaadt. Benieuwd of zo’n overtuigde ontkenner van de vrije wil volhardt in zijn mening dat het gedrag van een dader geleid werd door causale netwerken en dat hij geen andere opties had als het slachtoffer een partner of een eigen kind is?

Een aanrader voor iedereen die in het vrijewildebat wil snappen waarover men het heeft en daar een beetje studie voor over heeft.