Het tekort aan donororganen

De transplantatiegeneeskunde kan men beschouwen als een van de succesverhalen van de moderne geneeskunde. Er ging heel wat onderzoek aan vooraf en het was wachten tot de ontdekking van afstotingsonderdrukkende medicatie, maar sinds de jaren ’70 is orgaantransplantatie een vrij routineuze, veilige en meestal succesvolle ingreep. Door middel van een transplantatie kan men een ziek orgaan vervangen door een donororgaan, en de patiënt op die manier opnieuw een normaal leven geven. Vandaag kan men hart, lever, nieren, longen, pancreas, hoornvlies, en een deel van de dunne darm succesvol transplanteren. Daarmee kan men mensen helpen wiens organen onherstelbaar beschadigd zijn. Die orgaanschade kan verschillende oorzaken hebben: diabetes kan leiden tot ernstige nierschade, hepatitis C is een soort leverontsteking, mucoviscidose is een erfelijke en dodelijke aandoening aan de luchtwegen, enzovoort.

De transplantatiegeneeskunde kampt met één groot probleem en dat is het tekort aan donororganen. Om transplantaties mogelijk te maken, heeft men donororganen nodig. Er zijn echter meer organen nodig dan er beschikbaar komen voor donatie. Wie een transplantatie nodig heeft, komt door het orgaantekort op een wachtlijst terecht. Jammer genoeg wordt er niet voor elke patiënt tijdig een geschikt orgaan gevonden.

Hersendood

Niet elke overledene kan organen doneren. Bij het stilvallen van hart en ademhaling stopt de bloed- en zuurstoftoevoer naar de organen waardoor deze schade oplopen en onbruikbaar worden voor donatie. Orgaandonatie na overlijden is dus enkel mogelijk bij een sterfgeval waarbij de schade aan de organen beperkt wordt. Dat is bijvoorbeeld het geval bij een patiënt die op intensieve zorgen aan de beademingsmachine ligt en hersendood is. De beademingsmachine zorgt er dan voor dat de organen nog voldoende zuurstof krijgen. Hersendood is een fatale vorm van hersenbeschadiging die onomkeerbaar en onherstelbaar is. Dat wil zeggen dat er geen activiteit meer is in de hersenen, geen spontane ademhaling, geen beweging noch reflexen. Het zijn vaak mensen die na een ongeval, hersenbloeding of gezwel met zware hersenbeschadiging worden opgenomen in het ziekenhuis maar waarbij behandeling niet meer baat en de toestand verslechtert tot de patiënt hersendood is. Slechts bij een heel klein aantal van alle overlijdens is er sprake van hersendood.

De hersendood wordt bij een patiënt vastgesteld aan de hand van een aantal tests. Zo zal men de beademing even stilleggen om na te gaan of er nog spontane ademhaling op gang komt, de reflexen zullen ook worden getest. De hersendood kan met een scan zwart op wit worden vastgesteld. Hersendood moet door drie artsen onafhankelijk van mekaar worden vastgesteld, pas dan wordt de patiënt dood verklaard. In principe wordt op dat moment de beademing stilgelegd. Als de artsen echter denken dat de overledene een geschikte orgaandonor zou zijn, dan kunnen ze eerst in het donorregister nakijken of de persoon tijdens het leven zijn / haar wil heeft kenbaar gemaakt. Is dat zo, dan wordt die wens gerespecteerd. Is dat niet het geval dan kunnen ze orgaandonatie bespreken met de nabestaanden. Als de organen worden gedoneerd blijft de beademingsmachine werken tot na het uitnemen van de organen.

Belgische wetgeving

Volgens de Belgische wet betreffende orgaandonatie is elke overleden Belg een kandidaat-donor. Wie geen organen wenst te doneren, kan dit registreren bij de gemeente. Je vult daarvoor eenvoudig dit formulier in bij de dienst burgerzaken. Met het formulier kan je ook expliciet bevestigen dat je wil doneren. Als je na je overlijden in aanmerking komt om organen te doneren dan gaan de artsen eerst na of je je wens hebt laten registreren in het donorregister. Je wens wordt dan gerespecteerd.

De wet stelt dat orgaandonatie moet gebeuren met respect voor het lichaam van de overledene en voor de nabestaanden. Na het wegnemen van de organen wordt het lichaam opgebaard en kan de familie groeten, ook de uitvaart kan naar wens van de overledene en de nabestaanden verlopen.

De wet stelt dat orgaandonatie anoniem moet zijn. Dat wil zeggen dat de nabestaanden van de donor niet weten wie de organen heeft gekregen, de ontvanger weet niet van wie zijn nieuwe orgaan afkomstig is. De voornaamste reden voor deze anonimiteit is om problemen te vermijden als donor en ontvanger ongelijke verwachtingen zouden koesteren. Het kan bijvoorbeeld zijn dat de nabestaanden van de donor veel contact wensen, maar de ontvanger niet. Of omgekeerd.

Het is echter begrijpelijk dat zowel de nabestaanden van de donor als de ontvanger van een donororgaan geïnteresseerd zijn in de andere. De nabestaanden van de donor willen misschien graag weten hoe de ontvanger het stelt. De ontvanger wil zijn dankbaarheid misschien uitdrukken. Dat wordt mogelijk gemaakt via het transplantatiecentrum. De ontvanger kan een anonieme brief schrijven en via het transplantatiecentrum bezorgen aan de nabestaanden van de donor. De nabestaanden van de donor kunnen bij het transplantatiecentrum informeren naar de toestand van de ontvanger(s).

Eurotransplant

Bij elke transplantatie is het een uitdaging voor de artsen om voor de patiënt een geschikt donororgaan te vinden zodat de kans op afstoting zo klein mogelijk is. Het is ook belangrijk dat men de beschikbare organen zo efficiënt en eerlijk mogelijk toewijst aan de wachtenden. Op die manier kan men het grootste aantal mensen redden. Al snel ontstond dan ook het idee om een overkoepelende organisatie op te richten die deze taak op zich neemt, over verschillende landen heen.

Eurotransplant werd in 1967 opgericht en overkoepelt alle transplantatiecentra van Duitsland, België, Luxemburg, Nederland, Kroatië, Slovenië en Oostenrijk. Eurotransplant zorgt ervoor dat elk orgaan dat wordt geschonken bij de meest geschikte persoon terechtkomt.

Eurotransplant houdt per orgaan een wachtlijst bij. Om te bepalen wie op de lijst een vrijgekomen orgaan krijgt, baseert men zich op een aantal criteria. Uiteraard medische gegevens, maar er wordt ook rekening gehouden met de dringendheid voor de ontvanger en met de geografische afstand. Dat laatste lijkt op het eerste zicht vreemd, maar elk orgaan kan buiten het lichaam maar een beperkte tijd worden bewaard zonder dat het onherstelbare schade oploopt.

Levende donatie

Voor de transplantatie van een nier of een deel van de lever kan men beroep doen op levende donoren. In België wordt enkel beroep gedaan op een levende donor als er een emotionele band is tussen de donor en de ontvanger.

Een ander systeem dat gebruikt wordt bij levende donatie is kruisdonatie. Soms is een familielid van iemand op de wachtlijst wel bereid om te doneren, maar is het toch niet mogelijk doordat de weefsels van donor en ontvanger niet compatibel zijn en het risico op afstoting dus te groot. Men houdt deze gegevens bij zodat men kan nagaan of kruisdonatie niet mogelijk is. Bij kruisdonatie kan donor A niet doneren aan zijn ziek familielid A, en donor B niet aan zijn ziek familielid B, maar donor A kan wel doneren aan zieke B en donor B kan wel doneren aan zieke A. Er gebeurt dus een soort ruil.

Het bevorderen van levende donatie, door financiële of andere maatregelen, wordt soms aangehaald als mogelijkheid om het tekort aan donororganen weg te werken. Er bestaat hiertegen echter veel tegenkanting. Bij levende donatie vraag je een gezond persoon om een chirurgische ingreep te ondergaan om iemand anders te helpen. De Belgische wet vindt deze vraag enkel geoorloofd als er een emotionele band is tussen donor en ontvanger. De Belgische wet verbiedt ook expliciet elke vorm van commercialisering.

Ethische kwesties

Er is een tekort aan orgaandonoren. Dit roept vragen op over welke maatregelen onze maatschappij kan nemen om dit tekort weg te werken. Moeten we levende donatie meer aanmoedigen? Zou een gereglementeerde markt in organen het tekort kunnen oplossen?

Een andere belangrijke ethische kwestie in verband met orgaandonatie heeft betrekking op orgaanhandel. Verhalen over orgaanhandel in India en China brengt orgaandonatie in een negatief daglicht. Dat heeft ook invloed op de houding van mensen tegenover orgaandonatie bij ons, hoewel de situatie in Belgie uiteraard niet te vergelijken is met deze verhalen. Er is sprake van uitbuiting van arme mensen, gebrek aan hygiëne, van organenroof, ... Maar door het tekort aan donororganen gaan er jaarlijks wanhopige Europeanen naar het buitenland om daar een orgaan te kopen en getransplanteerd te worden.

Ook levende donatie zorgt voor ethische discussies. In een aantal landen (bijvoorbeeld Scandinavië) wordt levende donatie meer gepromoot, bij ons is de toepassing levende donatie wettelijk beperkt tot personen met een emotionele band. Enerzijds kan het versoepelen van levende donatie misschien helpen bij het oplossen van het tekort aan donororganen, anderzijds ligt het moeilijk dat een gezond persoon een chirurgische ingreep ondergaat ten behoeve van iemand anders zeker als er geen enkele band bestaat tussen die twee personen.

Een ander aspect van orgaandonatie dat weleens vragen oproept, is de anonimiteit. Heel wat mensen vinden de anonimiteit van donor en ontvanger een goede zaak, op die manier wordt vermeden dat ongelijke verwachtingen voor problemen zorgen in de relatie tussen de donor en ontvanger. Daar tegenover staat het feit dat er zowel ontvangers als nabestaanden van donoren zijn die contact met hun donor of ontvanger een positieve zaak zouden vinden.