Ilke Montag, over AI in de gezondheidzorg en orgaandonatie

.

Interview met Ilke Montag, raadgever medisch beleid Solidaris


door Aeneas De Baets

Zaterdag 21 oktober, in de Zebrastraat in Gent, is het Dag van De Maakbare Mens, georganiseerd door De Maakbare Mens samen met verschillende vrijzinnige organisaties uit Oost-Vlaanderen.

Dit jaar komen twee thema’s aan bod: de wachtlijsten voor orgaantransplantatie en de inzet van artificiële intelligentie in de gezondheidszorg. Ilke Montag van De Maakbare Mens laat alvast haar licht schijnen op deze thema’s.  

Dag Ilke. Wie ben je en wat is je visie op de gezondheidszorg? 

Ik ben arts in de nucleaire geneeskunde, maar zette na zes jaar klinische praktijk de stap naar het ziekenhuismanagement. Sinds anderhalf jaar ben ik als raadgever medisch beleid aan de slag op de nationale studiedienst van Solidaris, met een focus op ziekenhuizen, het hergebruik van data, patient empowerment en patiëntenrechten. Sinds een tweetal jaar ben ik ook bestuurder bij De Maakbare Mens. Ik kijk breed naar gezondheidszorg, niet louter naar het ziekenhuis of de eerste lijn. Ik heb een holistisch beeld van de burger die als patiënt door de verschillende lijnen gaat, van de informele lijn tot het universitaire ziekenhuis en terug.  

We hopen door technische innovaties als AI onze zorgverleners meer te kunnen inzetten op die plaatsen waar een ‘menselijke touch’ absoluut noodzakelijk is en hen te ontlasten van repetitieve, vaak zuiver administratieve taken 

Wat is je rol bij De Maakbare Mens?  

Ik ben lid geworden van het bestuur vanwege mijn bekommernis om het geheel van de gezondheidszorg en de verspreiding van betrouwbare informatie. Ik was lang geleden getriggerd door de website van De Maakbare Mens en ik dacht, misschien is het goed dat ik mijn kennis als arts en als burger kan inzetten om bijkomende dynamieken te creëren en suggesties te geven over waarover nog extra nood aan informatie is. Heel wat informatie is op het internet moeilijk te vinden en ook onbetrouwbaar.  

AI kan een voorselectie uitvoeren op basis van een aantal voorspellingen 

De eerste activiteit op de Dag van De Maakbare Mens gaat over de problemen in de gezondheidszorg en hoe AI wel of niet een oplossing daarvoor kan zijn. Met welke problemen wordt de gezondheidszorg vandaag geconfronteerd? 

Ik denk dat de problemen in de gezondheidzorg niet veel verschillen van de problemen in de andere sectoren. We kampen in de eerste plaats met een personeelstekort, vooral een tekort aan correct opgeleide mensen die meteen inzetbaar zijn. We worden ook geconfronteerd met de uitstroom van de babyboomers die op pensioen gaan. De uitstroom is nu groter dan de instroom. De huidige context is ook heel verschillend. De mensen die vandaag in de zorg stappen hebben een heel andere jobinvulling dan vijf of tien jaar geleden. Je moet niet alleen contactvaardig zijn, je moet ook digitaal vaardig zijn. Dat maakt het allemaal niet evident. Neem bijvoorbeeld radiologie. Ook al gaat het bekomen van beelden nu snel, de radioloog heeft nog steeds tijd nodig om enerzijds die beelden te bekijken, en anderzijds om op basis van die beelden ook een verslag en een besluit te formuleren.  

AI moet op een warme manier coachend zijn, ook voor de patiënt 

Kan AI een oplossing bieden voor deze problemen?  

We hopen door technische innovaties zoals AI onze zorgverleners meer te kunnen inzetten op die plaatsen waar een menselijke touch absoluut noodzakelijk is en hen te ontlasten van repetitieve, vaak zuiver administratieve taken. Als we kijken naar een aantal voorbeelden waar AI ons zou kunnen helpen, dan kijk ik in de eerste plaats naar radiologie. AI kan de arts helpen bepalen naar welke onderzoeken hij eerst moet kijken, omdat AI snel kan aanduiden waar er abnormale bevindingen zijn. AI wordt ook al gebruikt in het labo, waar stalen semiautomatisch worden gevalideerd: de stalen die afwijkend zijn, worden voor verdere interpretatie en validatie voorgelegd aan de klinisch bioloog. AI kan helpen voorspellen bij welke patiënt een bepaald medicament een grote kans heeft om aan te slaan of niet, op basis van data uit miljoenen patiëntendossiers. Het zou ook kunnen helpen voorspellen welke diabetespatiënt een extra consultatie van een diabetescoach, een huisarts of een endocrinoloog nodig heeft. Met andere woorden, AI kan een voorselectie uitvoeren op basis van een aantal voorspellingen. AI kan het aantal no-shows in de zorg verlagen door te voorspellen welke patiënt de grootste kans heeft om niet te komen opdagen bij een consultatie, en die telefonisch te contacteren om de afspraak te bevestigen. Met AI kan ook al een deel van de vragenlijsten ingevuld worden zonder de inzet van personeel. AI als GPS binnen de zorg: er gebeurt een suggestie van route. Dus niet blind volgen, maar wel nog steeds de kritische blik behouden. 

Welke risico’s zijn aan AI verbonden?  

De meeste schrik van de zorgverleners zit in de ‘black box’. Men steekt heel wat gegevens in het systeem, waarna er dan uit de andere kant iets uit komt, zonder dat men weet wat er exact met die data is gebeurd. Als men op basis van wiskundige modellen kan uitleggen hoe van a tot b komt, dan zit het goed. Maar blijft het een magische doos, dan zullen zorgverleners wantrouwig blijven. Een ander risico van AI is dat men bevindingen uit data extrapoleert naar andere populaties dan waar het onderzoek op is gebeurd, zoals ouderen, het andere geslacht of een ander ras. Het is dus heel belangrijk is dat we zeer kritisch blijven kijken naar AI, en dat we stapsgewijs vooruit gaan. Het is ook niet de oplossing die we hebben voor alle problemen in de sectoren. Gelukkig, anders was er geen zorgpersoneel meer nodig.  AI kan helpen om betere operaties uit te voeren, met een VR-bril om beter zicht te krijgen op weefsels. Maar opnieuw, het moet niet van toepassing zijn op elke operatie en op elke patiënt. Het moet altijd selectief gebruikt worden, als is het maar omwille van de kostprijs, en omdat het een lerend systeem is.  

AI moet altijd selectief gebruikt worden, al is het maar omwille van de kostprijs, en omdat het een lerend systeem is 

Waakzaamheid is ook nodig bij het gebruik van patiëntendata. Gezondheidsdata zijn persoonsgerelateerde data waar met de nodige voorzichtigheid moet omgegaan worden. Uit studies van Sciensano blijkt dat burgers bereid zijn hun data te delen om de wetenschap vooruit te helpen. Maar het moet veilig zijn. Het Europese European Health Data Space en het Belgische Health Data Agency zijn momenteel heel sterk bezig om het veilig te maken. Maar het is zoals met andere data als je bankgegevens, die leg je ook niet zomaar te grabbel. We moeten beseffen dat het data zijn die kunnen misbruikt worden door bijvoorbeeld verzekeringsmaatschappijen die je kunnen uitsluiten omwille van een aandoening.  

Er wordt vaak gezegd dat het menselijke aspect onder druk staat in de gezondheidszorg. De dokter zou vroeger meer aandacht hebben voor de menselijke en psychologische aspecten van de patiënt dan nu. Bestaat het risico dat met de komst van AI het menselijke aspect nog meer wordt opzij geschoven?  

Dat risico bestaat zeker. Het hangt er van af hoe je het gaat inzetten. Je kan AI heel afstandelijk inzetten, maar je kan ook naar een meer gepersonaliseerde vorm gaan door met een avatar te werken, zodat de patiënt in een virtuele omgeving zelf actief kan zijn. We moeten inderdaad bewaken dat we niet de hele tijd achter een scherm zitten. We moeten er ook op letten dat de patiënt geen optelsom wordt van codes. De context waarin de patiënt functioneert is minstens even belangrijk. AI moet op een warme manier coachend zijn, ook voor de patiënt. AI kan ook helpen om de patiënt meer aandacht te laten schenken aan bepaalde zaken, bijvoorbeeld in het kader van een revalidatietraject wordt de patiënt gestimuleerd om toch die extra, noodzakelijke stappen te zetten. 

Waakzaamheid is nodig bij het gebruik van patiëntendata. Deze data kunnen misbruikt worden door bijvoorbeeld verzekeringsmaatschappijen die je kunnen uitsluiten omwille van een aandoening 

Brengt AI ook niet het risico met zich mee dat er twee groepen zullen ontstaan: zij die meekunnen en zij die niet meekunnen?  

Ja, al denk ik niet dat dit typisch is voor de gezondheidszorg. De digitale geletterdheid zet zich overal door. Opnieuw denk ik dat het een taak voor alle betrokken partijen – de overheid, de scholen, de mutualiteiten – is om te trachten zoveel mogelijk burgers mee aan boord te krijgen. Het is belangrijk voor de persoon die start met AI, bijvoorbeeld in de vorm van smartwatches die data verzamelen en doorsturen naar de arts, dat hij weet waarom men die data wil gebruiken, en wat de voor- en nadelen ervan zijn voor mij, en wat er gebeurt als het niet lukt. Het kan zijn dat het echt niet lukt en dan moeten we naar het klassieke verhaal kunnen teruggaan. Dan kom je snel bij een soort van ‘loketfunctie’ terecht, dat kan in een bibliotheek of een school zijn, waar mensen binnen kunnen lopen met vragen rond hun digitale en medische geletterdheid, en daar ook effectief geholpen worden.  

De tweede activiteit gaat over de wachtlijsten voor orgaantransplantatie en hoe die weg te werken. Kan je toelichten wat het probleem precies omhelst? 

In België staat er, net zoals in andere Europese landen, een behoorlijk aantal mensen op de wachtlijst voor hart-, long-, nier- en levertransplantaties. Het aantal geschikte donoren hebben we de afgelopen decennia eerst zien afnemen: er waren minder verkeersongevallen met hersendode personen, een groep waar regelmatig organen uit werden weg genomen. Tegelijkertijd zien we dat organen van personen die vroeger absoluut niet in aanmerking zouden komen op basis van de leeftijd, dat nu wel zijn. De geneeskunde kan nu meer, waardoor niet alleen oudere organen maar ook organen bij mensen met een onderliggende aandoening gebruikt kunnen worden. Toch is dat nog niet voldoende om iedereen snel te kunnen helpen op de wachtlijst.  

In België is iedereen donor tenzij hij zich expliciet verzet. Maar toch zien we, heel begrijpelijk, dat de medische staf bij potentiële donoren die geen verzet hebben getekend, het gesprek aangaan met de familie en vervolgens hun voorkeur toch nog laten doorwegen. Als de familie het niet zien zitten, volgt men de voorkeur van de familie. We kunnen dat een stukje opvangen door burgers zich expliciet te laten registreren als orgaandonor, zodat het helemaal niet meer overroepen worden door de familie.  

Deze problematiek geldt ook voor cellen, weefsels, voor geneesmiddelenonderzoek, en voor het schenken van het lichaam aan de wetenschap. Het is belangrijk dat erover gesproken wordt en men beseft dat het niet enkel gaat over de organen zoals we die kennen, maar ook over weefsels zoals het hoornvlies, pezen, botten, … Er kan heel veel hergebruikt worden van een patiënt. En dat gebeurt met zeer veel sereniteit naar het lichaam toe. Als de patiënt hersendood is en men gaat de organen verwijderen, dan wordt de donor behandeld zoals elke patiënt op het operatiekwartier, met evenveel zorg en evenveel respect.  

In de toekomst zou men organen kunnen gebruiken van dieren, zoals een varken dat in steriele omstandigheden opgekweekt is specifiek voor orgaantransplantatie 

Wat zijn de mogelijke oplossingen volgens jou om de wachtlijsten weg te werken, nu en in de toekomst? 

In de toekomst zou men organen kunnen gebruiken van dieren, wat nu allesbehalve evident is. Je zou bijvoorbeeld een nier van een varken kunnen krijgen. Dat is natuurlijk echter niet zomaar een varken, dat is een varken dat in steriele omstandigheden opgekweekt is specifiek voor orgaantransplantatie. En dan kan je de vraag stellen of dat varken wel een dierenleven had, of dat het louter een offer voor de mens was. Het roept dus een ethische discussie op. Een ander probleem met dieren zijn de infecties. Zullen er geen nieuwe virussen overspringen van dier naar mens? We denken dat we een varken in vrij steriele omstandigheden kunnen opkweken, maar is dat wel zo? Bij de dieren speelt ook mee dat een varken veel minder oud wordt dan een mens. Dan stelt zich de vraag, wanneer moeten we het orgaan vervangen? Of hoeveel varkens moeten we aan iemand opofferen? 

Ik denk dat het altijd uitzonderlijk zal blijven dat iemand getransplanteerd wordt. Het is niet dat als er plots meer organen beschikbaar zouden zijn, de criteria om in aanmerking te komen voor transplantatie heel sterk versoepeld worden. De leeftijd kan voor een stuk verhoogd worden, maar elke chirurg wil een kans op slagen hebben. Het blijven tenslotte zware operaties. 

Er kan heel veel hergebruikt worden van een patiënt. En dat gebeurt met zeer veel sereniteit naar het lichaam toe 

Maar de belangrijkste oplossing blijft sensibiliseren. Elk jaar komen er mensen bij die orgaandonor kunnen zijn, dus dat betekent blijven toelichten wat voor mogelijkheden er zijn en familieleden stimuleren onderling te praten over orgaandonatie. Want het is zoveel sterker als je familie weet dat je orgaandonor wil zijn. Als ze dan ooit met die vraag zouden geconfronteerd worden, dat ze dan ook weten wat je laatste wens was. Nu is het vaak nog iets dat tussen de soep en de patatten wordt besproken, maar niet ten gronde. Het is ook een onderwerp dat ter sprake kan komen in een schoolomgeving of andere situatie. In een les biologie kunnen kinderen er over leren en vervolgens thuis over praten met ouders of grootouders. ‘Wist jij dat, hoe kijk jij daar naar toe?’ ‘Waarom wil je dat, waarom niet?’ Met de naïeve bril van het kind weten we soms veel.  

Het voordeel van weg te blijven van dogma’s is dat je breder over dingen kan nadenken, met een open blik, zonder geremd te zijn door alle mogelijke zaken die soms ingegeven worden vanuit religie 

En zie je een mogelijkheid in andere technologieën, zoals artificiële organen of stamcellen? 

Ik denk dat we momenteel het verst staan met stamcellen, maar het is niet evident een lever of een nier te kweken met stamcellen. Dat is nog heel verre toekomstmuziek. En het heeft, net als de transplantatie van organen van dieren, een hoge kostprijs. We moeten als maatschappij ook in kaart brengen wat ons dat mag kosten. Want uiteindelijk, het geld dat we daarin steken, kunnen we niet in andere patiënten steken. Heb je een euro, ga je dat dan aan die ene patiënt geven of aan zoveel mogelijk patiënten verdelen? We moeten ook opletten dat het geen elite geneeskunde wordt. Niet enkel de mensen die het kunnen betalen of die weten welke weg te bewandelen om er te geraken. Ik denk dat we dat toch moeten bewaken. Want uiteindelijk, de geldpot in de ziekteverzekering is ook niet onbeperkt. Bij elke nieuwe techniek komt de vraag, wat doen we met de oude techniek? Is deze niet meer goed? Moeten we collega’s toch nog opleiden in zowel de oude als de nieuwe techniek? Hoe meten we die nieuwe techniek af ten opzichte van de oude? Is dat in levenskwaliteit van de patiënt, opnameratio’s … ?  

Tot slot. Wat kan volgens jou het vrijzinnig humanisme betekenen voor de gezondheidszorg? 

Het voordeel van weg te blijven van dogma’s is dat je breder over dingen kan nadenken: met een open blik, zonder geremd te zijn door alle mogelijke zaken die soms ingegeven worden vanuit religie. Dat je gewoon kan kijken en afvragen ‘wat betekent dat nu?’. Bijvoorbeeld orgaandonatie, hoe kan ik daar naar kijken als mens zonder meteen een morele uitspraak te doen. Een vrijzinnige insteek kan ook een aantal dingen scherper stellen: moeten we dit nu wel of niet doen, ook als maatschappij? Hetzelfde als we organen willen gebruiken van dieren, doen of niet? Vrijzinnig zijn is ook regelmatig tegen de stroom in varen. Dat is niet altijd de gemakkelijkste weg, maar ik denk dat als er een aantal mensen niet tegen de stroom waren ingevaren, dan we nog altijd geen euthanasiewetgeving of abortuswet zouden hebben. Er zou misschien nog wel euthanasie en abortus gepleegd worden, maar dan in donkere kamertjes en dat vind ik juist verkeerd. Ik denk dat we die zaken mogen benoemen. Als mens moeten we in staat zijn om zaken op te lossen. En door zo breed mogelijk te kijken, zien we dingen die we niet zien als we enkel met een strakke bril kijken, zoals vanuit een geloof of een specifieke opinie.  

Dit interview verscheen in magazine De Geus, editie okt. 2023 

Gepubliceerd op 10-10-2023

Bekijk ook even dit:

Je winkelmand is leeg.