Geneeskunde in tijden van AI. Handvatten voor vandaag en morgen

Geneeskunde in tijden van AI. Handvatten voor vandaag en morgen

Boeken reiken nieuwe inzichten aan en inspireren. Daarom zetten we regelmatig publicaties in de kijker die aansluiten bij onze werking. Dankzij onze vrijwillige recensenten kan je hier boeiende leestips ontdekken. 

Vooreerst alle waardering voor deze krachttoer. Zeventien auteurs brengen in 12 hoofdstukken dit handvattenboek samen. Ze geven de brede doelgroep van zorgprofessionals, AI-ontwikkelaars en geïnteresseerde leken (de cliënt, de patiënt, de student) een stand van zaken over deze vurige materie. Dit boek is een uitstekend instrument ter introductie.

De inleider van het boek, Wim Van Biesen beklemtoont terecht het grote belang van het boek: AI is er en zal blijven. Het boek wil de lezer gidsen naar de opbouw van kennis van zaken, rekening houdend met de vermoede winst en met de valkuilen van dit niet zo nieuwe medium met een enorme vernieuwende impact.

Je vindt er antwoorden op vragen als: hoe is AI ontstaan? Wat biedt AI vandaag? Wat zijn onze verwachtingen? Doelstellingen? Mogelijkheden? Kansen? En welke handvatten zijn er al en hebben we straks nodig?

Het eerste deel van het boek gaat in op de vraag wat AI is. In beginsel verwijst ‘Artificial’ naar een instrument, een tool waarmee iets kan worden verwezenlijkt, maar dus niet natuurlijk of biologisch van aard is. Intelligence verwijst naar gedrag van mensen en ook door mensen ontworpen. Sinds de opkomst van machines dromen mensen van zelfdenkende technologie. De eerste colossus-computer in 1944 en de IBM608 rekenmachine in 1955 zijn voorbeelden.  
In 1956 ontstonden de benaming AI of ‘kunstmatige intelligentie’ en ‘machine learning’ binnen neurale netwerken, ook in de gezondheidszorg. Een vooruitschrijdend inzicht houdt in dat we de technologie niet uitsluiten maar omarmen. Dat betekent dat we samen moeten leren in een constructief-kritische context. Daaruit ontstaat winst. Tegelijk ontstaan valkuilen:  het verlies van vaardigheden en competenties, ontmenselijking van de zorg en andere menselijke relaties, kolonisatie van evidence based medicine door commercialisering en globalisering. 

AI omvat oude regels en zoekstrategieën waarmee onder meer de rule-based  beslissingsboom ontstond. Die laat zien hoe we via achtereenvolgende beslissingen een oplossing bereikten. Deze denkmethoden zijn succesvol en in de wereld van de wetenschap leidt de methode sprongsgewijs naar nieuwe vraagstellingen en nieuwe oplossingen. Waarheid is immers enkel nu geldig. Morgen biedt een nieuwe formulering, vraagstelling, paradigma en oplossing zich aan. Beslissingen worden dus genomen in onzekere situaties. AI is daarbij een, door mensen gevoed, instrument. Er zullen dus fouten gemaakt worden, omdat dit eigen is aan het denken van mensen. Die fouten zijn onverwacht, ongewild en ten dele veroorzaakt doordat het gebruik moet worden aangeleerd.

Uitgangspunt bij de werking van AI blijft: door voorbeelden van een mogelijke invoer en de daarbij horende verwachte uitvoer aan te bieden, wordt het beslissingsproces duidelijk en dat vormt de basis voor het verwerken van nieuwe invoer. Zaak is het, de parameters te optimaliseren en het beslissingsproces uitvoerig te trainen.

Het boek toont in mooie visuals trainingsdata (voorbeelden van wat we willen dat het model doet in allerlei situaties), waarna de wiskundige berekeningen de uitkomst kunnen voorspellen. Het eerste deel van het boek is gewijd aan beschrijvende, associatieve en oorzakelijke kennistaken in verschillende stadia van geneeskundige besluitvorming. Prachtig voorbeeld is de bouw en werking van het Elektronisch Medisch Dossier (EMD). De kunst bestaat erin de noodzakelijke data terug te vinden via datamining, via zoekmachines. Idealiter met één vingerklik.

Belangrijk is dat de interpretatie van de data niet gebeurt door AI maar door mensen die betekenis geven aan de data en ze interpreteren binnen de juiste context. Dat is echter complexer dan eerst gedacht om minstens twee redenen. Elk systeem heeft een eigen methodiek. Daarnaast is er betekenisondoorzichtigheid: eenzelfde label wordt door verschillende gebruikers verschillend geïnterpreteerd.

Wanneer we beschikken over vele data, dienen we die aan elkaar te linken of te associëren. Het zoeken van verbinding leidt tot patroonherkenning. AI neemt besluiten via interpretatie van de data. Dit komt van pas bij zowel diagnose als prognose.

Naarmate de medische wetenschappen vorderen en onze inzichten in de verschillende processen in ons lichaam toenemen, kunnen we de complexiteit van de gepersonaliseerde geneeskunde uitbreiden. In hoofdstuk 3 wordt die lokroep besproken en op zoek gegaan naar Real World Evidence maar deze realiteit is weerbarstig. De data zijn betekenisvol als de kwaliteit ervan is gegarandeerd en met de inbreng van menselijke domeinkennis (medische expertise). Dat laatste kan slechts in beperkte mate worden geautomatiseerd.  

Artsen zijn opgeleid om de klachten en symptomen op een systematische wijze te benaderen. Ze doen dit doelgericht, hypothese gedreven. Meerdere oplossingen kunnen worden bedacht en de vraag wordt wat de meest optimale oplossing is. Via AI kan je snel en doeltreffend nagaan welke behandeling op dit moment de beste is. De keuze voor een behandeling hangt af van de uitkomst ervan. In de praktijk echter, brengt die arts ook andere parameters in rekening zoals pijn of ongemak voor de patiënt, het kostenplaatje, en zo verder.
In de uiteindelijke keuze gelden de waarden van de zorgverstrekker en zijn/haar patiënt-zorgvrager, en vandaar ook variatie in mogelijke opties (en ongelijkheid). Het AI-algoritme zou kunnen ingezet worden om de inschatting van de zorgvrager en de zorgvertrekker te verbeteren. Al zal onderzocht moeten worden wat de kwaliteit is van keuzeprocessen in de gezondheidszorg door AI. Dat kwaliteitsonderzoek is (nog) niet aanwezig in de beschikbare gezondheidsapps. De tijd dringt nochtans, omwille van de (economische) belangen van de technologiesector en zijn Big Tech spelers èn van de gezondheidssector. Kliks betekenen geld.

In deel II  tonen de auteurs via voorbeelden hoe het combineren van kwalitatieve en kwantitatieve gegevens een vollediger beeld geeft van de gezondheidstoestand van een persoon. Dit komt erg van pas in de diagnostische geneeskunde en de toekomst hiervan is veelbelovend.   

Denk maar aan toepassingen bij geneesmiddelenontwikkeling. Spectaculaire ontwikkelingen blijven vandaag nog uit door beperkte data bij zeldzame aandoeningen en de wijdverbreide commercialisering gekoppeld aan intellectuele eigendomsrechten, patenten, octrooien, exclusiviteitsclausules en zo verder. Ook uitgebreide training in ethiek om zich bewust te worden van de potentiële misbruiken van AI en de impact ervan ontbreekt vooralsnog, maar staat wel in de steigers.

Veel aandacht wordt ook besteed aan Clinical Decision Support Systems (CDSS). Vergelijk de evolutie in de medische besluitvorming met de navigatiesystemen op de weg, ons aller GPS. Deze CDSS is een verzameling van patiëntgegevens en medische kennis om zorgverleners en patiënten (individueel of op bevolkingsniveau) te ondersteunen bij hun beslissingen.
We onderscheiden vaak de ondersteunende en de sturende systemen van elkaar, terwijl die in de praktijk een continuüm vormen. Uitdagingen blijven enorm. CDSS hebben regelmatige updates nodig en evaluaties die rekening houden met aanpassingen aan veranderende klinische richtlijnen of werkwijzen. Denk aan de GPS, die jouw beslissingen ondersteunt maar niet vervangt. Best blijf je rijvaardig en georiënteerd. Het komt er op aan de juiste balans te vinden tussen veiligheid en bruikbaarheid.

Tenslotte is er aandacht voor Extended Reality in de gezondheidszorg, onder meer in de chirurgie.
‘Proper Preparation Prevents Poor Performances’ zeggen de 5 P’s van de chirurgie. Digitale beeldvorming is daarvoor het tool bij uitstek. Door de enorme hoeveelheid van data is compressie van de data, segmentatie en virtualisatie vereist. We moeten bovendien vermijden dat het systeem gaat werken volgens het principe garbage in and garbage out.

Technologie die een beeld aanvult met digitale elementen, heet extended reality (ER). Virtual reality (VR) voor chirurgen bevat enkel virtuele beelden. In opleidingen is VR de leerschool voor chirurgen geworden, omdat zo vaardigheden zich kunnen ontwikkelen door herhaling en het integreren van data van echte patiënten in die virtuele wereld.

Afhankelijk van ingreep of aandoening, kunnen bepaalde anatomische structuren verwijderd, verplaatst, geroteerd, toegevoegd, gespiegeld, en naar wens aangepast worden. De computer projecteert of print het te verwachten resultaat.

Uitdagingen en beperkingen zijn ook hier: de interpretatie en validatie van AI-modellen, privacy en beveiliging en bewaren van medische gegevens, de integratie in bestaande gezondheidszorgsystemen en de ethische implicaties.

Deel III ten slotte, gaat in op enkele bredere vraagstukken die AI in de gezondheidszorg opwerpt. Zo is er de figuur van gedeelde besluitvorming in tijden van AI. Die vraagt omzichtigheid, aansprakelijkheid, verantwoordelijkheid.

De sleutel is ‘patient empowerment’. Een patiënt die ziek is en hulp wil, moet de controle over het eigen leven afstaan aan zorgverstrekkers, zorgorganisaties en aan het zorgsysteem. Dit proces omvat drie stappen: informatie, overleg over de behandelopties, samen beslissen met de zorgverlener en zorgvrager. Tenslotte moet de zorgvrager beschikken over basisvaardigheden om de doelstelling(en) van de zorg te bereiken: het kunnen maken en naleven van afspraken; de relativiteit van het eigen zijn weten in te schatten; verantwoordelijk kunnen gesteld worden versus de aansprakelijkheid van de zorgverstrekkers. Hoofdstuk 9 past deze materie toe in de Belgische ziekteverzekeringscontext.

Hoofdstuk 10 behandelt de vraag van aansprakelijkheid in een omgeving waar allerlei risico’s aanwezig zijn en er schade kan ontstaan door iets te doen of niet te doen. De juridische kwestie dus, met de zorgverleners en de verzorgden als hoofdrolspelers. De schade kan bij elk van de betrokkenen ontstaan en de sleutel voor de afhandeling wordt gelegd bij de bewijsvoering. Bijzondere aandacht wordt besteed aan productaansprakelijkheid, in het Engels Liability for Artificial Intelligence and the Internet of Things. De rechtspersoonlijkheid van de robot en andere vormen van AI komt ook in beeld terwijl achter de fictie van rechtspersoon mensen in beeld komen. 

Een voorlaatste vraag betreft de totale automatisering van de geneeskunde. Elke technologie roept om stabiliteit en reproduceerbaarheid, waarbij de managementbenadering ingekapseld wordt in de economische imperatief. De aanpak voor medische fouten vereist een systeembenadering waarin het individu, het team, de op te nemen taak, de werkplek en de organisatie als geheel een plaats heeft. Geen eenvoudige benadering. Albert Einstein zei eerder al: ‘not everything that counts, can be counted and not everything that can be counted, counts’. (p. 308)
Brede betrokkenheid blijkt noodzakelijk en dat is de afsluiter van dit boek, een uitstekend instrument ter introductie van deze moeilijke en dure technologie. 

De verslaggever is emeritus professor sociaal-agogische wetenschappen van de Vrije Universiteit Brussel. Zijn doctoraal proefschrift De Ware Leugen uit 1993 behandelt de essentie van hulp verlenen en vertrekt vanuit de eerbied voor de mensenrechten en het recht op gelijkheid, solidariteit en vrijheid en de inzet om juist, adequaat en zo goed mogelijk te leren luisteren.

Titel: Geneeskunde in tijden van AI. Handvatten voor vandaag en morgen         
Auteur: Sigrid Sterckx en Wim Van Biesen (red.)
Boekinfo: https://www.academiapress.be/
Verschijningsdatum: januari 2025
ISBN: 978 94 014 4383 8
Recensent: Tony Van Loon  

Blijf op de hoogte

Schrijf je in op onze nieuwsbrief

Elke maand delen we wat er bij ons leeft: nieuws uit onze werking, updates over onze activiteiten en een stukje verdieping rond een thema dat ons bezighoudt. 

Cookies op deze website

Deze website maakt gebruik van cookies om goed te functioneren. Als je wilt aanpassen welke cookies we mogen gebruiken, kan je jouw cookie-instellingen wijzigen. Meer informatie is beschikbaar in onze privacyverklaring.

Cookie instellingen

Strikt noodzakelijk 7 cookies

Je ontvangt strikt noodzakelijke cookies, omdat ze nodig zijn voor het juist functioneren van deze website. Deze cookies kun je niet uitschakelen.
Naam Leverancier Omschrijving Bewaartijd

Voorkeuren 0 cookies

Deze website slaat jouw voorkeuren op zodat deze bij een volgend bezoek kunnen worden toegepast.

Geen cookies gevonden

Analyse 0 cookies

Deze website analyseert het gebruik ervan, zodat we functionaliteit daarop kunnen aanpassen en verbeteren. De gegevens zijn anoniem.

Geen cookies gevonden

Tracking 1 cookies

Deze website analyseert je bezoek om de inhoud beter op jouw behoeften af te stemmen.
Naam Leverancier Omschrijving Bewaartijd

Extern 0 cookies

Deze website maakt gebruik van externe functionaliteit, zoals Social Media deelmogelijkheden.

Geen cookies gevonden