Discriminatie en racisme in de zorg

Verslag over het panelgesprek tijdens Zorgeloos: voorbij de gezondheidskloof door vrijwilliger Florian Vernaillen

“De gezondheidskloof in België blijft een groot probleem.” Met deze stelling begon een recent geschreven stukje tekst op deze website, dat mensen warm moest maken voor een evenement waarin ongelijkheid in de zorg besproken werd. Maar wat houdt dat eigenlijk in, die gezondheidskloof? Waar komt ze vandaan? En, misschien wel de belangrijkste vraag, hoe kunnen we ze proberen te dichten?  

Op zaterdag 16 november bracht De Maakbare Mens in Brussel experten Ama Kissi, Hakki Demirkapu, Saloua Berdai Chaouni en Wouter Arrazola de Oñate samen om, onder begeleiding van moderator Latifah Abdou, hun gedachten over deze prangende vragen uit te wisselen. Het evenement was volzet, het publiek duidelijk enthousiast. Voor zij die de pech hadden er de dag zelf niet bij te zijn zetten wij hier voor u de kernideeën nog eens op een rijtje.

Is er een gezondheidskloof? 

De gezondheidskloof verwijst naar verschillen in gezondheidsproblemen tussen verschillende groepen in de samenleving. Zo weten we bijvoorbeeld dat sommige aandoeningen (zoals endometriose en hartproblemen) bij vrouwen vaker onbehandeld blijven dan bij mannen, waardoor zij langer met hun medische klachten blijven zitten. We spreken dan van een gezondheidskloof tussen mannen en vrouwen. 

Tijdens het panelgesprek leren we hoe deze kloof niet enkel bestaat op vlak van gender, maar ook op vlak van huidskleur en “ras”*. Een intussen klassiek voorbeeld: omdat de medische wereld vooral onderzoek uitvoert op witte mensen, zijn we ons er niet van bewust dat bepaalde ziektes zich anders voordoen bij mensen met een donkere huidskleur. Hierdoor blijven heel wat aandoeningen bij bepaalde groepen mensen niet gediagnosticeerd.  

Ook de cijfers die we te horen krijgen doorheen het gesprek zijn ronduit hallucinant. Bepaalde ziektes komen bij mensen van kleur gemiddeld 10 jaar vroeger voor dan bij witte mensen. Zwarte vrouwen sterven 3 tot 5 keer vaker bij de bevalling dan witte vrouwen. Er kan geen twijfel over bestaan dat de raciale gezondheidskloof een problematisch feit is. 

Waar komt die gezondheidskloof vandaan? 

Om te kunnen weten hoe we deze gezondheidskloof kunnen dichten, moeten we ook begrijpen waar ze vandaan komt. In een eerste reflex zouden we kunnen denken dat de medische wereld vol mensen zit die het blijkbaar niet zo goed voor hebben met mensen van kleur. Alhoewel er inderdaad zulke individuen bestaan, verklaart dit slechts een deel van de discriminatie die we zien. Waar komt de gezondheidskloof dan nog vandaan? 

De leden van het panelgesprek zijn duidelijk: de ongelijkheid en discriminatie die we zien is niet enkel het gevolg van individuen die bewust bepaalde mensen uitsluiten of benadelen, maar ook van een combinatie van sociale processen die samen tot bepaalde problematische gevolgen leiden. Uit onderzoek blijkt zelfs dat 70 tot 80% van onze gezondheid bepaald wordt door sociale determinanten.  

Het panel voorziet ons van talrijke concrete voorbeelden. Mensen die racisme ervaren leven vaker in een ongezonde omgeving en ervaren meer stress, hetgeen nefast is voor de gezondheid. Deze tendens zet zich ook systematisch verder tijdens de hulpverlening: klachten van bepaalde groepen worden minder serieus genomen, hun pijn wordt lager ingeschat, hun consultaties zijn korter, hun inspraak is beperkter, hun behandelingen agressiever… Al deze voorbeelden interageren met elkaar. Ze verweven zich tot een kluwen dat uiteindelijk de problematische gevolgen veroorzaakt die we eerder bespraken.  

Hoe kunnen we de gezondheidskloof dichten? 

Het moge duidelijk zijn: de gezondheidszorg staat voor een grote uitdaging. De panelleden zijn zich hiervan duidelijk bewust. Ze benoemen de gezondheidskloof als een structureel probleem, dat dus ook een structurele oplossing vraagt. We moeten met andere woorden noodgedwongen naar de maatschappij kijken, want wat er in de zorg gebeurt is een weerspiegeling van bredere tendensen. We kunnen het ene onmogelijk loskoppelen van het andere.  

Zo’n maatschappelijke veranderingen zijn echter niet evident om te verwezenlijken. Wat kunnen we ondertussen doen om de ongelijkheid die we zien tegen te gaan?  

Een eerste praktische interventie die het panel voorstelt is om meer onderzoek te doen naar de gezondheidskloof. We moeten meer te weten komen over welke problemen er juist spelen, hoe we dit op een doordachte manier te weten kunnen komen, en hoe we met deze nieuwe informatie aan de slag kunnen gaan. 

Een tweede voorstel is om verder op te schuiven richting een meer persoonsgerichte, cultuursensitieve zorg. Een mooi voorbeeld is het cultuursensitieve woonzorgcentrum Saphir uit Brussel: zij voorzien in halal eten, geven vrouwen de tijd een hoofddoek aan te doen voor iemand binnenkomt, en betrekken alle bewoners bij het organiseren van activiteiten. Het structurele karakter van het probleem komt ook hier echter naar voor: een persoonsgerichte zorg vraagt meer zorgpersoneel, terwijl we nu al met een tekort zitten. 

Ten slotte stellen de gespreksleden nog een laatste belangrijke interventie voor: bewustwording. Hoe meer mensen zich bewust worden van het probleem, hoe meer stappen we kunnen inzetten richting het ontmantelen van de structurele ongelijkheid die we zien. In dat opzicht heeft De Maakbare Mens met de organisatie van dit evenement al een belangrijke bijdrage geleverd. 

^{* De term ‘ras’ wordt tussen aanhalingstekens gezet omdat deze biologisch gezien niet bestaat. We kunnen ‘ras’ eerder vergelijken met iets zoals ‘geld’: een sociaal construct dat desalniettemin zeer grote gevolgen kan hebben door hoe we ermee omgaan.}