Hoog tijd voor een wet over draagvrouwschap

Standpunt

Draagvrouwschap kan een waardevolle optie zijn voor personen met specifieke vruchtbaarheidsproblemen maar ook voor homokoppels, alleenstaande mannen of transpersonen met een kinderwens. Een wettelijke regeling rond draagvrouwschap is nodig om rechtszekerheid te bieden aan alle betrokken partijen en de toegankelijkheid van het traject voor alleenstaanden en homokoppels te vergroten.    

Logo_De-Maakbare-Mens-zwart 800*800
Een standpunt van
De Maakbare Mens

In maart 2005 verscheen in De Standaard voor het eerst een opiniestuk over draagvrouwschap van De Maakbare Mens. Toen al werd het gebrek aan wetgevend kader en de bijhorende rechtsonzekerheid voor de betrokkenen aan de kaak gesteld.  

Bijna twintig jaar later is het nog steeds wachten op een wet op draagvrouwschap. Met het oog op de verkiezingen wil De Maakbare Mens de noodzaak van zo’n wet opnieuw benadrukken. 

Rechtsonzekerheid  

Draagvrouwschap is op dit ogenblik in België niet wettelijk geregeld. Dat wil niet zeggen dat het verboden is, wel dat er geen juridische omkadering en bescherming is voor de betrokkenen. Zo is volgens de huidige Belgische wet de draagvrouw ook de wettelijke moeder bij de geboorte. De wensmoeder kan het wettelijk ouderschap enkel na de geboorte verwerven via een adoptieprocedure, een lang en duur traject. Indien de draagvrouw niet gehuwd is, kan de wensvader met haar goedkeuren het kind al erkennen voor de geboorte. In andere gevallen is ook de wensvader aangewezen op de adoptieprocedure om het wettelijk ouderschap te verwerven. Een schriftelijke overeenkomst tussen de wensouders en de draagvrouw heeft op dit ogenblik geen enkele juridische waarde. Als er een probleem opduikt, is er geen wettelijk kader om op terug te vallen. 

Toegankelijkheid 

Er zijn dan ook maar vijf fertiliteitscentra in België die zich wagen aan het begeleiden van een traject met draagvrouwschap.  Veel centra bieden vandaag geen traject met draagvrouwschap omdat er geen wettelijk kader is.  De centra die het wel aanbieden, hanteren elk hun eigen voorwaarden en procedures.  Die zijn streng en strikt mede omdat er geen wet is om op terug te vallen. Het gevolg is dat het moeilijk is om in de praktijk in België een traject met een draagvrouw te doorlopen. De drempel is groot en velen vallen uit de boot. Vanuit de media kennen we het verhaal van Sybe die als alleenstaande man met een kinderwens in de kou blijft staan. Hoewel hij vanuit zijn eigen netwerk een eiceldonor en een kandidaat draagvrouw kan aanbrengen, is er geen enkel Belgisch fertiliteitscentrum bereid met hem als alleenstaande een traject op te starten.  
In 2021 werden in de Belgische centra 34 behandelingen met een draagvrouw uitgevoerd. Daarnaast zijn er ongetwijfeld een aantal zwangerschappen via draagvrouwschap zonder tussenkomst van een fertiliteitscentrum. Deze zwangerschappen blijven onder de radar en we kunnen alleen maar hopen dat de betrokkenen duidelijke afspraken maken. Tenslotte zijn er ook mensen die hulp zoeken in het buitenland.  In landen zoals Canada en sommige staten van de VS is draagvrouwschap gereglementeerd en goed georganiseerd maar er hangt ook een hoog prijskaartje aan vast. Ook in landen zoals Georgië, Mexico of Colombia kan je beroep doen op een traject met draagvrouwschap. Het is er goedkoper maar het risico op uitbuiting van draagvrouwen in een commerciële context is daar reëel. 

Een wettelijke regeling dringt zich op 

De Maakbare Mens pleit dan ook voor een wettelijke regeling voor draagvrouwschap in België. Een wet op draagvrouwschap moet voorzien in een heldere procedure en verschaft rechtszekerheid aan alle betrokkenen. Daarnaast zal een wettelijk kader ervoor zorgen dat meer mensen in de Belgische fertiliteitscentra terecht kunnen met hun vraag. De procedure met draagvrouwschap zal voor meer mensen toegankelijk worden.  

Een wettelijke regeling zal ervoor zorgen dat minder mensen op eigen houtje aan de slag te gaan. Meer trajecten met draagvrouw zullen onder deskundige begeleiding van een fertiliteitscentrum plaatsvinden. Hierdoor kunnen we voorkomen dat er wantoestanden ontstaan zoals in de verhalen die we kennen uit de media, waarbij een draagvrouw bijvoorbeeld een miskraam veinst om het kind af te staan voor adoptie aan andere wensouders.  

Tenslotte zullen minder mensen zich genoodzaakt zien beroep te doen op het buitenlandse commerciële circuit.  

Hoe moet zo’n wet er uit zien?  

  • Begeleiding, screening en counseling 

Alles staat of valt met een goede counseling vooraf. De betrokkenen moeten goed geïnformeerd zijn over alle aspecten van een traject met draagvrouwschap en de verwachtingen moeten op elkaar worden afgestemd. Dit gebeurt bij voorkeur in een fertiliteitscentrum omdat daar momenteel de nodige expertise aanwezig is.  

Behalve counseling moet er ook een screening plaatsvinden. Het gaat om een psychologische screening van zowel de wensouder(s) als de draagvrouw. De screening moet bepalen of er een realistische inschatting is van de impact van het traject en of er voldoende draagkracht aanwezig is. Daarnaast moet er ook een medisch onderzoek gebeuren van de draagvrouw om te bepalen of zij in goede gezondheid verkeert en er geen medische bezwaren zijn tegen een zwangerschap. 

  • Draagvrouwschapsovereenkomst 

Wanneer er overeenstemming is bereikt, wordt een draagvrouwschapsovereenkomst opgemaakt. Daarin worden de rechten en plichten van de betrokken vastgelegd. Analoog aan eicel- of spermadonatie, doet de draagvrouw op het moment van de conceptie afstand van haar rechten als ouder. De wensouders worden dus de wettelijke ouders van het kind op het moment van de geboorte. Noch de draagvrouw noch de wensouders kunnen na de bevalling nog op hun beslissing terugkomen. Tijdens de zwangerschap behoudt de draagvrouw wel het recht op abortus en het recht op zelfbeschikking, zelfs als dat nadelig is voor het toekomstige kind.  

  • Twee evenwaardige soorten draagvrouwschap 

Er zijn twee manieren om een zwangerschap met draagvrouw tot stand te brengen. 

Bij laag technologisch draagvrouwschap is de draagvrouw ook eiceldonor. Ze is dus zwanger van een genetisch eigen kind. Dit zorgt ervoor dat de zwangerschap eenvoudiger tot stand kan komen, bijvoorbeeld via kunstmatige inseminatie met het sperma van de wensvader of donor. Een ander voordeel van laag technologisch draagvrouwschap is dat er maar één vrouw moet gevonden worden als externe partner voor het fertiliteitstraject. Voor bijvoorbeeld homokoppels die beroep willen doen op een zus of een vriendin is dit een aantrekkelijke manier van werken. Toch is niet iedereen gewonnen voor deze vorm van draagvrouwschap. Sommigen vrezen dat het voor de draagvrouw moeilijker is om afstand te doen van het kind dat genetisch aan haar verwant is. Onderzoek en praktijkervaringen zijn echter geruststellend. Mits de nodige screening vooraf, zijn de risico’s zowel bij laag- als hoogtechnologisch draagvrouwschap minimaal.  

Bij hoogtechnologisch draagvrouwschap wordt er gebruik gemaakt van een eicel van de wensmoeder of van een donor. De bevruchting gebeurt dan ook via IVF in het fertiliteitscentrum en het embryo wordt enkele dagen na de bevruchting in de baarmoeder van de draagvrouw geplaatst. In dit geval is de draagvrouw niet genetisch verwant aan het kind. IVF is wel complexer dan kunstmatige inseminatie, en in sommige gevallen moet dus ook een eiceldonor worden gezocht.  

Voor De Maakbare Mens is het duidelijk dat beide vormen van draagvrouwschap in de wet moeten worden opgenomen. Voor beide vormen gelden dezelfde procedures van screening, counseling en de opmaak van een draagvrouwschapsovereenkomst. Bij voorkeur gebeurt ook de begeleiding van laag technologisch draagvrouwschap in een fertiliteitscentrum omdat daar de vereiste expertise aanwezig is.  

  • Wie kan gebruik maken van de procedure draagvrouwschap? 

Omwille van de juridische leemte worden in de fertiliteitscentra momenteel heel strikte toelatingsvoorwaarden gehanteerd. Zo kunnen alleenstaanden momenteel in geen enkel Belgisch fertiliteitscentrum terecht voor een behandeling.  

Voor De Maakbare Mens is het belangrijk om het principe van non-discriminatie te hanteren. De procedure moet open staan voor hetero- en homokoppels én voor alleenstaande wensouders. Een genetische link tussen de wensouder en het kind is niet noodzakelijk. Zo zou bijvoorbeeld ook een alleenstaande man met een vruchtbaarheidsprobleem of genetische aandoening niet automatisch uitgesloten moeten worden van de procedure draagvrouwschap, ondanks het feit dat daarbij zowel een donoreicel als donorzaad nodig zouden zijn.  

De fertiliteitscentra hanteren voor fertiliteitsbehandelingen in het algemeen enkele voorwaarden. Zo zijn er voorwaarden rond leeftijd en doorlopen wensouders een psychologische screening. Deze algemene voorwaarden zijn ook van toepassing op wensouders die een traject via draagvrouwschap willen aanvatten. 

Tenslotte is voor De Maakbare Mens de motivatie van wensouders belangrijk. Het traject met draagvrouwschap moet enkel toegankelijk zijn voor wie op een andere manier geen kinderen kan krijgen. Personen die zelf niet zwanger willen zijn om esthetische redenen of omdat ze de fysieke lasten van een zwangerschap niet willen dragen, kunnen geen beroep doen op de procedure.  

  • Wie kan draagvrouw zijn? 

De draagvrouw kan een vriendin of familielid zijn, maar ook een persoon uit het ruimere netwerk. Niet-commerciële bemiddeling bij het vinden van een draagvrouw moet mogelijk zijn. Niet iedereen heeft immers een ruim netwerk en het vinden van een draagvrouw is niet eenvoudig.  

Vaststaande voorwaarden om draagvrouw te kunnen worden, zoals bepalingen rond leeftijd en relationele staat, zijn niet wenselijk. Wel moet er een medische screening plaatvinden die moet bepalen of er medische bezwaren zijn tegen de zwangerschap. De psychologische screening moet uitmaken of de persoon de impact van het engagement voldoende kan inschatten en over voldoende mentale draagkracht beschikt. Als de draagvrouw een partner heeft, wordt deze betrokken bij de counseling en psychologische screening. 

  • Mag het iets kosten? 

De Maakbare Mens is geen voorstander van commercieel draagvrouwschap, maar een billijke vergoeding voor onkosten en ongemak is noodzakelijk. Een zwangerschap brengt immers kosten met zich mee voor de draagvrouw zoals zwangerschapskledij, ziekenhuiskosten en andere medische kosten. Daarnaast is er ook loonverlies wanneer de draagvrouw zwangerschapsverlof heeft of wanneer ze tijdens de zwangerschap al ziekteverlof moet aanvragen. De afspraken over de vergoeding worden mee opgenomen in de draagvrouwschapsovereenkomst.  

Tot slot 

Kinderen krijgen is voor veel mensen een diep en existentieel verlangen. Wanneer dat om welke reden dan ook niet zomaar lukt, is dat een zware dobber. Altruïstisch draagvrouwschap kan een waardevolle uitkomst bieden voor personen die hun kinderwens moeilijk op een andere manier kunnen vervullen. Met een degelijke begeleiding en goede afspraken loopt de procedure meestal probleemloos. Maar wanneer er toch problemen dreigen te ontstaan is een wettelijk kader broodnodig om dit te ondervangen.  

Gepubliceerd op 11-04-2024

Bekijk ook even dit:

Je winkelmand is leeg.