Mee met het idee | Is borstkankerscreening een goed idee?

In een notendop

Oktober is de internationale actiemaand in de strijd tegen borstkanker, met campagnes die vrouwen aanmoedigen zich te laten screenen.

Maar is borstkankerscreening altijd de juiste keuze? Hoewel vroege opsporing levens kan redden, zijn er ook nadelen verbonden aan screening, zoals vals negatieve of vals positieve resultaten, overdiagnose, en de fysieke en emotionele impact van de procedure.

Overdiagnose kan leiden tot onnodige behandelingen voor kankers die nooit schadelijk zouden zijn geworden. Daarom is de keuze om je te laten screenen geen eenvoudige “ja” of “nee”, maar een persoonlijke beslissing die afhangt van de individuele afweging van de voordelen en de mogelijke risico’s.

Misschien heeft u ze deze maand ook gezien: de affiches, advertenties en tv-spots van het Bevolkingsonderzoek Borstkanker. Oktober is namelijk de internationale actiemaand in de strijd tegen borstkanker, en daarom jaarlijks ook de maand waarin het Bevolkingsonderzoek Borstkanker campagne voert om vrouwen te motiveren zich te laten screenen. De campagneslogan laat er dan ook geen twijfel over bestaan: “BLABLABLA. Geen excuses. Laat een screenings-mammografie nemen.”

Maar zijn er inderdaad geen excuses? Is borstkankerscreening hoe dan ook een goed idee? Zoals we zullen zien is de keuze om je te laten screenen minder vanzelfsprekend dan dat de slogan hierboven doet vermoeden. 

Wat is borstkankerscreening? 

In opdracht van de Vlaamse overheid wordt er in Vlaanderen via het zogenaamde ‘bevolkingsonderzoek’ systematisch gescreend naar dikkedarmkanker, baarmoederhalskanker, borstkanker, en zestien aangeboren aandoeningen. Bij een screening worden medische testen uitgevoerd op personen zonder symptomen, in een poging om een bepaalde ziekte vroegtijdig op te sporen.  

In het geval van borstkanker betekent dit dat alle vrouwen van 50 tot en met 69 jaar die niet in behandeling zijn voor borstkanker om de twee jaar door de overheid uitgenodigd worden om een mammografie te laten nemen. Bij een mammografie worden er twee à drie röntgenfoto’s per borst genomen, waarna minstens twee radiologen onafhankelijk van elkaar de foto’s analyseren om na te gaan of er eventueel sprake zou kunnen zijn van borstkanker. 

Screening redt levens 

Dat de overheid en de zorgverleners een mammografie-screening aanbevelen aan deze bevolkingsgroep doet vermoeden dat het voordelig is om er aan deel te nemen. De voordelen die we dankzij de screening kunnen genieten lijken dan ook niet min.  

Dat de overheid en de zorgverleners een mammografie-screening aanbevelen aan deze bevolkingsgroep doet vermoeden dat het voordelig is om er aan deel te nemen.

Bij een negatief resultaat geeft de mammografie aan dat een vrouw vermoedelijk geen borstkanker heeft. Dit goede nieuws zorgt dan ongetwijfeld voor een gevoel van opluchting.  

Bij een positief resultaat blijkt uit de mammografie dat er een groot risico bestaat dat de vrouw borstkanker heeft. In dat geval kan de vroegtijdige opsporing in het beste geval, ervoor zorgen dat een minder intensieve en meer effectieve behandeling kan worden gestart die de overlevingskansen voor de vrouw doen toenemen (indien uit de verdere diagnostische tests blijkt dat ze effectief borstkanker heeft). Meer concreet: als 1000 vrouwen zich tweejaarlijks laten screenen over een periode van 10 jaar, dan kan de screening 1 à 4 levens redden. Al dan niet een mammografie laten nemen is in deze gevallen letterlijk een kwestie van leven of dood. 

Geen excuses? 

De voordelen die hierboven vernoemd werden zijn natuurlijk enkel van toepassing wanneer de screening voor een correct resultaat zorgt. Dit is niet altijd het geval.  

In de eerste plaats geeft de test soms verkeerdelijk aan dat er geen borstkanker is; we spreken dan van een ‘vals negatief’ resultaat. De vrouw is dan onterecht gerustgesteld, waardoor de impact van een latere diagnose nog sterker kan binnenkomen of bepaalde symptomen minder snel als verontrustend worden gezien. Als 100 vrouwen met borstkanker deelnemen aan het bevolkingsonderzoek, dan zullen ongeveer 23 van hen een vals negatief resultaat ontvangen.  

Ten tweede geeft de test in sommige gevallen verkeerdelijk aan dat er wel borstkanker is; we spreken dan van een ‘vals positief’ resultaat. Van de 10.000 vrouwen die elk jaar te horen krijgen dat de mammografie een zorgwekkend resultaat geeft, blijken zo’n 9000 vals alarm; die vrouwen waren dus onnodig ongerust.  

De mammografie zelf is ook lastig voor veel deelnemers. Heel wat vrouwen ervaren de screening als ongemakkelijk of soms zelfs pijnlijk, en het afwachten van de resultaten brengt stress met zich mee. De straling die nodig is om de borsten te screenen kan ook zelf borstkanker veroorzaken, al is dit risico wel zeer klein. 

Een groot probleem bij borstkankerscreening is ‘overdiagnose’

Een groot probleem bij borstkankerscreening is ‘overdiagnose’. Overdiagnose is het diagnosticeren van een niet-schadelijke ziekte; een ziekte waar de persoon geen last van zou ondervinden, geen symptomen van zou ontwikkelen en geen kortere levensduur door zou hebben. Sommige borstkankers zijn voorbeelden van een niet-schadelijke ziekte: ze blijven zonder symptomen doorheen het leven van de vrouw, en ontwikkelen zich niet tot een levensbedreigende kanker. Wanneer via een screening borstkanker wordt ontdekt is het echter onmogelijk voor artsen om uit te maken of de kanker zich zal ontwikkelen tot een levensbedreigende vorm of niet. Dit zorgt ervoor dat ze elk geval behandelen alsof het gaat om een kanker die levensbedreigend zal zijn. Een vrouw wordt dan eigenlijk onnodig behandeld. Als er 10 borstkankers gevonden worden via screening, dan zullen 3 tot 5 daarvan een geval van overdiagnose zijn. Dit brengt kosten met zich mee voor het zorgsysteem, en zorgt ervoor dat een vrouw een grote fysieke en psychologische last moet dragen. In het geval van overdiagnose zorgt een (over)behandeling er dus voor dat iemand slechter af is dan wanneer die behandeling er niet zou zijn. 

Is borstkankerscreening een goed idee? 

We kunnen medische beslissingen onderverdelen in twee categorieën: ‘effectieve beslissingen’ en ‘voorkeursgevoelige beslissingen’. ‘Effectieve beslissingen’ zijn beslissingen waarbij de afweging tussen de voor- en nadelen duidelijk is op basis van de wetenschappelijke informatie daarover. Alle pijlen lijken in dezelfde richting te wijzen, waardoor er weinig reden tot twijfel is. ‘Voorkeursgevoelige beslissingen’ zijn beslissingen waarbij het louter op basis van de wetenschap niet duidelijk is welke strategie het beste is voor de patiënte. In dat geval is de beste beslissing nog sterker afhankelijk van de waarden van de patiënte, en haar afweging van de voor- en nadelen. 

We kunnen medische beslissingen onderverdelen in twee categorieën: ‘effectieve beslissingen’ en ‘voorkeursgevoelige beslissingen’

Volgens het Bevolkingsonderzoek Borstkanker lijkt de keuze om je te laten screenen een ‘effectieve beslissing’: er zijn geen excuses, geen redenen om te twijfelen, alle pijlen wijzen in de richting van ‘deelnemen’. Maar zoals we hebben gezien lijken er ook goede redenen te zijn om niet op de uitnodiging in te gaan. Op basis van de wetenschap kunnen we niet zeggen of het een goed idee is om je te laten screenen of niet. De uiteindelijke beslissing zal altijd bij de vrouw liggen die voor die keuze staat: zij weegt de voor- en nadelen af, op basis van haar waarden en belangen.