Mee met het idee | over omerta’s rond abortus

In deze maandelijkse column ‘Mee met het idee’ gaan verschillende deskundigen dieper in op een onderwerp dat past binnen de thema’s van De Maakbare Mens. De gasten benaderen een gedachte of probleem elk vanuit hun eigen expertise. Misschien zetten ze ook jou aan het denken: ben jij mee met het idee?

Deze Mee met het idee verscheen in de nieuwsbrief van juni 2025.

Anton Vandyck, coördinator Compagnon

We bevragen zelfs niet waarom we nodig zouden zijn. Als de telefoon gaat, is onze hulp nodig. Punt.

Sommige gesprekken worden al decennia gevoerd zonder dat ze écht ergens toe leiden. Andere gesprekken worden zelfs nooit begonnen. Dat laatste geldt opvallend vaak voor abortus, een thema dat in België maatschappelijk bespreekbaarder wordt maar politiek onbespreekbaar blijft. De wet is ondertussen al drie decennia getoetst aan de realiteit, maar van zorg op maat van de vraag wil de politiek nog steeds niets weten.

Die stilte wordt steeds schrijnender. Bij Compagnon – een organisatie die vrouwen begeleidt naar Nederland voor een abortus na twaalf weken – wordt wekelijks duidelijk wat er gebeurt wanneer het zwijgen regeert. Niet elk verhaal is zwaar. Integendeel. We moeten het niet moeilijker maken dan het al is.
Maar je moet maar pech hebben: ongewenst zwanger zijn en een welwillende zorgverlener treffen die je vertelt dat een zwangerschapsafbreking wel kán, maar niet mág. Voor een oplossing moeten vrouwen een beroep doen op de politieke moed van Nederland. Wat mensen voelen wanneer ze terechtkomen in een dergelijk zorgvacuüm, laat zich nauwelijks omschrijven. Bij ons is die verbijstering al lang overgegaan in boosheid. Niet alleen op de conservatieve krachten die hervormingen blijven blokkeren, maar ook op onze politieke medestanders – die ons bij verkiezingen weten te vinden voor een gemakkelijke belofte, maar vervolgens aan een marathon navelstaren beginnen zodra ze regeringsverantwoordelijkheid dragen.

Fair weather friends is de uitdrukking die te binnen schiet. Ze zijn er als het mee zit, maar nergens te bekennen als het moeilijk wordt. En dat nu al drie legislaturen lang.

De situatie in België

In theorie is abortus in België legaal tot twaalf weken. In de praktijk betekent dat: beslissen, handelen en plannen binnen een krap tijdsvenster. Wie te laat is – om welke reden dan ook – wordt aan haar lot overgelaten. Het is verleidelijk om in termen van schuld of verantwoordelijkheid te denken, maar de realiteit is helder: het leven overkomt iedereen. De kern van goed bestuur is dat de overheid geen extra problemen creëert, maar in dit dossier gebeurt net dat.

Abortus in België is legaal tot twaalf weken. Concreet betekent dat: beslissen, handelen en plannen binnen een krap tijdsvenster. Wie te laat is – om welke reden dan ook – wordt aan haar lot overgelaten

Een passagier verwoordde het ooit treffend: “Ik was mijn recht kwijt nog voor ik wist dat ik het had.” De Belgische termijn is zo kort dat we niet van een universeel recht kunnen spreken. En wie wordt daardoor het hardst getroffen? Vrouwen in kwetsbare situaties: in armoede, in isolement, minderjarigen, vluchtelingen. Laat het duidelijk zijn: zij zijn niet hét abortusverhaal – dat bestaat niet. Eén op vijf vrouwen in België zal tijdens haar leven een zwangerschap afbreken. Er is geen straat in dit land waar niemand woont die ooit die keuze heeft gemaakt of zal maken. Maar het onrecht van het huidige beleid wordt het zwaarst betaald door zij die het zich het minst kunnen veroorloven.

Hoe kan je ooit een geloofwaardige strijd voeren tegen generationele armoede, wanneer je mensen het fundamenteel recht op eigen familieplanning ontzegt? De vraag stellen, is ze beantwoorden.

De situatie in Nederland

Minstens 400 vrouwen per jaar reizen naar Nederland en kunnen uit eerste hand vertellen hoe het systeem daar werkt. Maar hen daarover laten getuigen, vergt tijd. Het taboe hoeft niet te verbazen in een klimaat waar politici met uitgestreken gezicht en in primetime vrouwen en zorgverleners wegzetten als ‘slagers’ of ‘moordenaars’. Ook Nederland kent zulke stemmen, maar toch slaagt men erin een ruimer kader aan te bieden. De termijn is er bijna dubbel zo lang (22 weken), en men heeft recent zelfs de verplichte bedenktijd afgeschaft.

België mag dan tekortschieten op het vlak van wetgeving, maar onze zorgverleners verdienen alle lof. De psychosociale omkadering in onze abortuscentra is sterk. En dat is van onschatbare waarde. Ja, zwangerschapsafbreking is een gewone medische handeling. Maar zolang we als samenleving de schaamtecultuur niet achter ons laten, blijft die omkadering essentieel. Ze vormt een buffer tegen ongepaste inmenging, en creëert ruimte en rust om bewust en vrij te kunnen beslissen.

Compagnon

Compagnon biedt opties waar keuzes beperkt zijn. In de meest kale betekenis kan je ons omschrijven als een soort veredeld reisbureau dat de logistiek regelt tussen twee landen. Maar het is meer dan dat – en het is onze bedoeling dat het nog méér wordt. Voor onze passagiers zijn we de anonieme ‘nonkel’, ’tante’, ‘vriendin’ of ‘broer’ die hen zonder veel gedoe naar Nederland brengt, zodat ze daar kunnen doen wat in België verboden blijft. We stellen geen waarom-vragen. We bevragen zelfs niet waarom we nodig zouden zijn. Als de telefoon gaat, is onze hulp nodig. Punt. Liever helpen we iemand die het misschien ook alleen had gered, dan dat we één iemand missen die écht niemand anders heeft. We hebben draaiboeken en afspraken om de veiligheid te waarborgen. En hoewel we die al moesten activeren, zijn onze passagiers altijd veilig op hun bestemming geraakt. Elke week opnieuw.

Maar Compagnon is meer dan een vervoersdienst. Het is een houding. Iedereen kan Compagnon zijn – ook wie geen auto bestuurt. Je bent een Compagnon als je niet wegkijkt bij onrecht, als je je stem en je positie gebruikt om het recht op zwangerschapsafbreking te verdedigen, en om het politieke status quo te doorbreken.

Ons doel is simpel: onszelf ooit overbodig maken. Tot dan blijven we strijden voor de belangen van onze passagiers.

De politieke omerta

De politieke stilte rond abortus plaatst ons als beweging in een moeilijke positie. De diepmenselijke problemen die we dagelijks vaststellen, dwingen ons tot steeds luider verzet. Ook tegen wie beweert onze bondgenoot te zijn. In andere landen zagen we pas beweging in het parlement toen kiezers werden geïnformeerd over het stemgedrag van hun vertegenwoordigers. Mensen zagen dat woord en daad niet overeenkwamen, en haakten af.

Een overheid moet behendig kunnen reageren op reële maatschappelijke noden. Die zwijgplicht doorbreken zou niet alleen de abortuswet ten goede komen, maar ook het democratisch functioneren van onze instellingen als geheel.

Willen we echt dat het zover moet komen? Politieke commentatoren beweren graag dat je geen verkiezingen wint met ethische thema’s. Wat ze zelden zeggen, is dat je ze er wél verkiezingen mee kunt verliezen. Vertrouwen komt te voet en vertrekt te paard.

En eigenlijk is het dilemma artificieel. Het bestaat alleen omdat één politieke partij het gesprek systematisch blokkeert, en daarmee anderen dwingt tot zwijgen. Maar dat is geen behoorlijk bestuur. Een overheid moet behendig kunnen reageren op reële maatschappelijke noden. Die zwijgplicht doorbreken zou niet alleen de abortuswet ten goede komen, maar ook het democratisch functioneren van onze instellingen als geheel.

De keuze is helder. Politieke partijen kunnen nu eindelijk de moed tonen die ze in kiescampagnes graag claimen. Of ze blijven medeplichtig aan wantoestanden die ze al drie legislaturen kennen.

Pro choice is pro life. Een nieuwe abortuswet helpt niet alleen die 400 vrouwen die vandaag naar Nederland moeten, maar ook de honderdduizenden die nu al een beslissing nemen in stilte.