Mee met het idee | Neuromodulatie

In deze maandelijkse column ‘Mee met het idee’ gaan verschillende deskundigen dieper in op een onderwerp dat past binnen de thema’s van De Maakbare Mens. De gasten benaderen een gedachte of probleem elk vanuit hun eigen expertise. Misschien zetten ze ook jou aan het denken: ben jij mee met het idee?

Deze Mee met het idee verscheen in de nieuwsbrief van februari 2024.

Neuromodulatie: nieuwe pijler bij de behandeling van hersenaandoeningen?

Elektrische of magnetische stimulatie inzetten om onze hersenwerking te beïnvloeden: het gebeurt al bij de behandeling van neurologische en psychische aandoeningen. 

Wat is neuromodulatie en waarom is ruim gebruik in de medische sector helemaal niet evident? 

Prof. Dr. Dirk De Ridder neemt je mee met het idee.

Dirk De Ridder, neurochirurg en medeoprichter van het Gentse neuromodulatiecentrum BRAI3N

Neuromodulatie is nog geen wondermiddel, maar wel zeer veelbelovend. De beste resultaten zullen waarschijnlijk verkregen worden door een combinatie van neuromodulatie, medicatie en psychotherapie.

Neuromodulatie is het beïnvloeden van de werking van de zenuwcellen en de cellen die hen ondersteunen in de hersenen. Vroeger sprak men over hersenstimulatie, maar dat dekt niet de hele lading. Neuromodulatie gaat niet alleen over hersenactiviteit stimuleren, maar ook soms onderdrukken.

Als we de term ruim interpreteren, dan kunnen we ook psychofarmaca of psychedelica als neuromodulatie beschouwen. Maar doorgaans verwijst de term naar het toedienen van elektrische of magnetische prikkels om de hersenactiviteit te beïnvloeden. Momenteel loopt er ook onderzoek naar ultrasone geluids- en lichtprikkels als nieuwe neuromodulatietechnieken. Daarnaast bestaat er ook een meer ingrijpende, chirurgische vorm van neuromodulatie, waarbij via een ingreep een hersenimplantaat wordt ingebracht.

Ook neurofeedback, of hersentraining, valt onder de noemer neuromodulatie. Dit verschilt van de klassieke neuromodulatie doordat neurofeedback een leermechanisme is, terwijl de klassieke neuromodulatie eerder werkt via het verstoren van hersenactiviteit en -connectiviteit.

Hersenimplantaten worden al langer gebruikt bij patiënten met de ziekte van Parkinson en ruggenmergimplantaten worden ingezet bij pijnbestrijding. Ze zorgen niet voor genezing maar wel voor een betere controle over de bewegingen of de pijn.

Hersenimplantaten worden al geruime tijd gebruikt bij patiënten met de ziekte van Parkinson, en ruggenmergimplantaten worden ingezet bij pijnbestrijding. Ze zorgen niet voor genezing maar wel voor een betere controle over de bewegingen of de pijn. De niet-chirurgische vormen van neuromodulatie worden gebruikt bij de behandeling van uiteenlopende neurologische en psychische aandoeningen zoals pijn, oorsuizen, obsessief compulsieve stoornissen, verslaving, een vroeg stadium van de ziekte van Alzheimer, posttraumatische stress, maar voornamelijk bij depressie en angststoornissen.

Hoe werkt het?

Je kan je de hersenen voorstellen als een netwerk. Dat functioneert net als andere netwerken zoals internet, de economie of communicatienetwerken. Binnen zo’n netwerk kunnen foute verbindingen ontstaan. Wanneer dat in de hersenen gebeurt, kan dat aanleiding geven tot klachten zoals pijn, depressie of angst. Met neuromodulatie kunnen we die minder gunstige verbindingen doorbreken of net gunstige verbindingen proberen creëren. We weten dat ons zenuwstelsel zich kan aanpassen aan een veranderde omgeving of beschadiging. Dat noemen we neuroplasticiteit. Bij neuromodulatie maken we gebruik van die plasticiteit. De prikkels uit de omgeving die via de zintuigen de hersenen bereiken, worden vervangen door elektrische, magnetische, geluids- of lichtprikkels die rechtstreeks en niet-invasief inwerken op de hersenen.  

We weten dat ons zenuwstelsel zich kan aanpassen aan een veranderde omgeving of beschadiging. Bij neuromodulatie maken we gebruik van die plasticiteit.

Bij neuromodulatie met elektrische of magnetische prikkels, worden de bestaande ‘verkeerde’ verbindingen in het zenuwstelsel verstoord. In reactie hierop zullen de hersenen zichzelf reorganiseren om andere verbindingen tot stand te brengen. Hierdoor kunnen klachten zoals depressie of angst vrij goed behandeld worden, ook als psychotherapie of medicatie niet helpt.

De werking van neurofeedback is een beetje anders. Daarbij gaan we de hersenen trainen via een beloningsmechanisme. De hersenactiviteit van de patiënt wordt constant gemeten en verwerkt via computeranalyses, en telkens wanneer een gewenste activiteit of verbinding in de hersenen zich voordoet, volgt er een beeld of geluid dat belonend werkt. Zo worden de hersenen aangemoedigd om de gewenste activiteit of de gewenste verbindingen te versterken. Dit werkt goed bij de behandeling van bijvoorbeeld ADHD of slaapstoornissen.

Een nieuw wondermiddel?

Medicatie die invloed uitoefent op het brein is niet altijd heel efficiënt. Ook psychotherapie heeft niet bij alle patiënten het gewenste resultaat. Zo is bij een studie bij meer dan 650 000 mensen met psychische aandoeningen gebleken dat slechts 1 op 7 patiënten het beter doet met psychotherapie of medicatie dan met een suikerpil, het placebo-effect. Er is dus voor 6 op 7 andere patiënten een grote marge voor verbetering.

Omdat de ontwikkeling van hersenmedicatie een pak duurder en minder succesvol is dan bijvoorbeeld hart- of kankermedicatie, investeren farmaceutische bedrijven ook steeds minder in de ontwikkeling van deze medicatie. Bovendien werkt medicatie niet alleen in op de hersenen, maar op het hele lichaam. Er ontstaan vaak lastige bijwerkingen, zoals gewichtstoename of een ‘zombiegevoel’.

Een groot voordeel van neuromodulatie ten opzichte van medicamenteuze behandeling is dat de neuromodulatie nauwelijks bijwerkingen heeft. Neuromodulatie werkt rechtstreeks in op de hersenen en laat de rest van het lichaam ongemoeid. Er kunnen wel bijwerkingen optreden zoals hoofdpijn of misselijkheid op het moment van de behandeling, maar die zijn van voorbijgaande aard.

Neuromodulatie werkt rechtstreeks in op de hersenen en laat de rest van het lichaam ongemoeid. Het is (nog) geen mirakeloplossing voor iedereen, maar een vermindering van de klachten kan de levenskwaliteit drastisch verbeteren. 

Ondanks het feit dat het beter lijkt te werken dan psychoherapie of medicatie, is het (nog) geen wondermiddel. Neuromodulatie zal niet voor alle patiënten dé oplossing bieden, maar de resultaten zijn zeer veelbelovend. De laatste drie jaar zijn er enkele meta-analyses verschenen die alle onderzoeksresultaten van de voorbije jaren bij elkaar hebben gebracht. Daaruit blijkt dat neuromodulatie even goed of zelfs beter werkt dan medicatie of psychotherapie. De beste resultaten kunnen worden verkregen door een combinatie van meerdere complementaire behandelingswijzen, zoals medicatie plus neuromodulatie.

Voor de invasieve neuromodulatie of hersenimplantaten bij medicamenteus uitbehandelde ziekte van Parkinson, pijn, oorsuizen of epilepsie toont onderzoek aan dat na vijf jaar de helft van de patiënten 50% minder klachten heeft. Het is dus niet zo dat alle patiënten verbetering ervaren met een hersenimplantaat en het is ook niet zo dat alle klachten verdwijnen. Maar een vermindering van de klachten kan voor veel mensen de levenskwaliteit wel drastisch verbeteren. Ook hier zijn de resultaten dus zeer veelbelovend, maar er is ruimte voor verbetering.

De beste resultaten kunnen worden verkregen door een combinatie van meerdere complementaire behandelingswijzen.

Bij patiënten die verbetering ervaren, stellen we vast dat de resultaten niet altijd blijvend zijn. Het toedienen van elektrische prikkels verliest op termijn soms zijn effect. De hersenen raken gewend aan de prikkels waardoor ze er minder op gaan reageren. Je kan het vergelijken met de kleren die je draagt. Je hersenen registreren de aanraking van de stof op je huid niet meer. Het is een constante prikkel waardoor die geen reactie meer veroorzaakt. Volgens hetzelfde principe reageert je zenuwstelsel uiteindelijk steeds minder op elektrische stimulatie op steeds dezelfde locatie. De uitdaging is om daarvoor oplossingen te zoeken. Misschien moeten we de prikkels verplaatsen naar een andere locatie in de hersenen of moeten we een soort onvoorspelbare ruis creëren om de gewenning te voorkomen. De eerste klinische resultaten tonen aan dat de ruisstimulatie inderdaad beter werkt. Maar er is nog veel onderzoek en ontwikkeling nodig om deze nieuwe vormen van neuromodulatie te optimaliseren.

In zekere zin staat de technologie van de hersenimplantaten nog in zijn kinderschoenen. We werken nog met primitieve technologie. De hersenimplantaten waarmee we momenteel werken, hebben maar 4 tot 8 elektrodes of contactpunten terwijl de nieuwe chip die onlangs door het bedrijf Neuralink van Elon Musk werd voorgesteld, werkt met 1024 elektroden. De komende jaren kunnen we dus nog een grote wetenschappelijke en medische revolutie verwachten.

Niet-invasieve neuromodulatie uit de vergeethoek 

Neuromodulatie bestaat al enkele decennia. Elektrische stimulatie werd al veelvuldig onderzocht in de voormalige USSR in de jaren 60, en ook magnetische stimulatie was 100 jaar geleden al voorwerp van onderzoek. Maar pas de laatste jaren wordt er ook wetenschappelijk bewijs geleverd van de effectiviteit bij medische toepassingen, meer bepaald voor mentale aandoeningen. Op dit moment hinkt de maatschappij duidelijk achter op die nieuwe wetenschappelijke kennis die nog onvoldoende gedeeld wordt met het brede publiek, en ook de overheid is nog niet met het thema vertrouwd. Ondanks de recente wetenschappelijke kennis komt neuromodulatie op dit ogenblik niet aan bod in de artsenopleiding en er is tot op heden geen tussenkomst van de mutualiteit. De behandeling is behoorlijk duur, de financiële drempel is dus helaas vaak (te) groot voor patiënten die nochtans baat zouden kunnen hebben van de neuromodulatie. 

Op dit moment hinkt de maatschappij duidelijk achter op de wetenschappelijke kennis. Ook de overheid is nog niet met het thema vertrouwd. Neuromodulatie komt niet aan bod in de artsenopleiding en er is tot op heden geen tussenkomst van de mutualiteit.

Ook andere drempels spelen een rol. Neuromodulatie vraagt namelijk altijd een reeks behandelingen. Afhankelijk van de aandoening en de gekozen behandeling kan het bijvoorbeeld gaan om een dagelijkse sessie van 20 minuten gedurende drie weken. Nadien wordt het aantal sessies afgebouwd. Dat is een grote tijdsinvestering voor de patiënt. Omdat er in België nog maar enkele locaties zijn waar de behandeling wordt aangeboden, kunnen ook de verplaatsingen en de tijd die ze vragen een drempel vormen. 

Maar uiteindelijk zijn dit praktische problemen die oplosbaar zijn. Zo is het technisch mogelijk om de patiënt een stimulator mee te geven voor thuisbehandeling. De patiënt zou die stimulator dan met een voorschrift van een arts – zoals bij medicatie – bij de apotheek kunnen afhalen en thuis gebruiken. Dat zijn beleidskeuzes. Maar de overheid kan ook beslissen om een tussenkomst in neuromodulatie te voorzien enkel wanneer ze uitgevoerd wordt in een gespecialiseerd neuromodulatiecentrum. Dan zou binnen afzienbare tijd elk ziekenhuis neuromodulatiecentrum kunnen oprichten waardoor veel meer patiënten deze behandeling zouden kunnen krijgen.

In Nederland en de VS zijn er verzekeraars die een terugbetaling voor neuromodulatie voorzien. Als ook België voor het idee gewonnen is, moet er grondig nagedacht worden over de manier waarop dit kan worden uitgerold. Een eerste stap is een specifieke opleiding voor artsen en andere paramedische beroepen. Samen met het aantal opgeleide zorgverleners kan dan ook het aantal locaties geleidelijk aan groeien. 

Neuromodulatie zou een volwaardige plaats moeten innemen in de behandeling van neurologische en psychische aandoeningen, als evenwaardige partner naast psychotherapie en psychofarmaca.

Gepubliceerd op 27-02-2024

Bekijk ook even dit:

Je winkelmand is leeg.