Ziek en zonder papieren
Mensen zonder wettig verblijf in België hebben recht op medische hulp via de sociale bijstand. In de praktijk loopt de weg naar die hulp niet zonder hindernissen.
Wie zijn de mensen zonder wettig verblijf?
Mensen zonder wettig verblijf beschikken niet (meer) over een geldige verblijfstitel om op het Belgisch grondgebied te verblijven. Het zijn enerzijds uitgeprocedeerde mensen die na een verblijfsprocedure werden geweigerd. Het gaat evengoed om toeristen, studenten en arbeidsmigranten met een visum of tijdelijk verblijfsdocument waarvan de duurtijd overschreden is. Tenslotte zijn er de ‘transmigranten’ die op doorreis zijn en geen verblijfsprocedure opstarten.
Ze hebben dezelfde plichten als de andere inwoners van ons land, maar sinds enkele decennia is hun recht op arbeid en hun toegang tot bescherming van de sociale zekerheid én zelfs de sociale bijstand drastisch afgebouwd.
Het recht op gezondheidszorg voor mensen zonder wettig verblijf bleef gelukkig wel overeind, zij het in een apart systeem van dringende medische hulp.
Het laatste vangnet van de sociale bijstand
België heeft een goed uitgewerkte sociale bescherming. De basis van de sociale zekerheid is de solidaire verzekering waarbij mensen bijdragen aan de financiering van een gemeenschappelijke pot. Personen die hulp nodig hebben, bijvoorbeeld omdat ze ziek of werkloos zijn, kunnen vanuit deze pot financieel geholpen worden met een vervangingsinkomen en terugbetaling van medische zorgen.
Voor wie geen aanspraak kan maken op de sociale zekerheid, is er het laatste vangnet van de sociale bijstand. De toegang tot deze hulp wordt voor een groot stuk verzorgd door de lokale OCMW’s. Het bekendste instrument van de sociale bijstand is allicht het leefloon. In diezelfde sociale bijstand is ook het recht op dringende medische hulp opgenomen voor wie niet aangesloten is bij de ziekteverzekering, zoals mensen zonder wettig verblijf.
Wat is het recht op Dringende Medische Hulp?
Mensen zonder wettig verblijf vallen niet onder het systeem van de verplichte ziekteverzekering in België en zijn bijgevolg niet beschermd tegen gezondheidsrisico’s via een ziekenfonds. Om toegang te krijgen tot preventieve en curatieve gezondheidszorgen en medicatie ontwikkelde de federale overheid een parallel administratief systeem aan het reguliere verzekeringsstelsel, de zogenaamde ‘Dringende Medische Hulp’.
De behandeling van de aanvraag en beslissing tot toekenning of weigering van het recht ligt bij het OCMW van de verblijfplaats van de persoon die hulp aanvraagt. Wanneer het lokale OCMW het recht op dringende medische hulp toekent, kan de aanvrager een zorgverlener raadplegen. Die wordt vergoed door de federale overheid via de Hulpkas voor Ziekte en Invaliditeit. Dringende medische hulp is dus geen rechtstreekse financiële hulp aan de aanvrager. De OCMW’s fungeren als het ware als tussenpersoon in de zorgketen.
Enkel prestaties of geneesmiddelen die geheel of gedeeltelijk terugbetaalbaar zijn via de ziekteverzekering komen in aanmerking. Het toepassingsgebied van de dringende medische hulp is te beperkt en dekt bijvoorbeeld niet de aankoop van menstruatieproducten, pijnstillers en andere producten voor de huisapotheek.
Een groot bijkomend probleem bij mensen zonder wettig verblijf is dat ze geen financiële mogelijkheden hebben om hun vervoerskosten te betalen voor bezoeken aan zorgverleners.
Een hindernissenparcours
In principe is het een goede zaak dat de samenleving de toegang tot gezondheidszorg voor deze uiterst kwetsbare mensen op zich neemt. In de praktijk echter zijn er vele hindernissen die dit recht doen verwateren tot een gunst. We kunnen de obstakels samenbrengen onder vier hete hangijzers: angst van de sans-papiers om aan te kloppen bij het OCMW, een gebrek aan begrijpbare informatie, uitsluiting door vele voorwaarden en administratieve rompslomp en ontoereikende dekking van gezondheidszorgen en medicatie.
Het systeem is heel voorwaardelijk. In de publieke opinie leeft steeds feller de idee dat wie aanklopt bij het OCMW, alle hulp in de schoot geworpen krijgt. In de realiteit moeten mensen echter voldoen aan een resem wettelijke en administratieve voorwaarden en bewijzen dat ze werkelijk in hoge nood verkeren. Er ligt een grote focus op controle. Dit staat de broodnodige vertrouwensrelatie in de weg voor mensen die sowieso al angstig zijn voor overheidsdiensten.
In de publieke opinie leeft steeds feller de idee dat wie aanklopt bij het OCMW, alle hulp in de schoot geworpen krijgt. Mensen moeten echter voldoen aan een resem wettelijke en administratieve voorwaarden.
Dat de weg naar dringende medische hulp bezaaid ligt met hindernissen, illustreert het moeilijke vraagstuk van de ‘territoriale bevoegdheid’ : OCMW’s bieden geen hulp als ze niet met zekerheid kunnen vaststellen dat de hulpvrager gewoonlijk op het grondgebied van de eigen gemeente verblijft. De hulpvrager krijgt dan geen medische hulp, maar wordt doorverwezen naar een ander OCMW.
Veel mensen zonder wettig verblijf beschikken niet over een vaste verblijfplaats en leiden noodgedwongen een zwervend bestaan over verschillende (buur)gemeenten. Of ze zijn voor hun onderdak afhankelijk van een derde die niet wil dat het OCMW op huisbezoek komt om de woonsituatie te controleren. Bij doorverwijzing naar een ander OCMW geraken deze mensen moedeloos de weg kwijt en lopen zij het risico dat hun gezondheidsproblemen toenemen.
Mensen zonder wettig verblijf zijn vaak dak- en thuisloos. Voor hen is het een onmogelijke opdracht om een gewoonlijke verblijfplaats te bewijzen aan het OCMW.
De kwetsbare positie van deze mensen en hun grote angst voor overheidsinstellingen, draagt er toe bij dat ze zich amper verweren tegen afwijzingen. Ze hebben in theorie het recht om in beroep te gaan tegen een negatieve OCMW-beslissing en kunnen aanspraak maken op rechtsbijstand. In de praktijk gebeurt dit echter zelden.
Dringende medische hulp is een term die verwarring zaait. Men denkt spontaan aan spoedeisende hulp, maar dat is niet wat de wetgever voorschrijft. Het recht garandeert immers preventieve en curatieve gezondheidszorg, voorgeschreven door een arts. De suggestie van hoogdringendheid wekt drempels op bij potentiële gebruikers die sowieso al slecht geïnformeerd zijn, maar ook bij hulp- en zorgverleners die de hulp weigeren, vanwege ‘geen levensbedreigende situatie’.
Een term als basisgezondheidszorg voor mensen zonder wettig verblijf zou de lading beter dekken en foute interpretaties terugdringen.
Tijd voor verandering vanuit het rechtenperspectief
Het systeem loopt mank voor alle betrokken. De overgrote meerderheid van de potentieel rechthebbenden loopt verloren in de moeilijke regelgeving en de verschillende interpretaties door de lokale OCMW’s. Hulp- en zorgverleners zijn verstrikt in complexe, tijdrovende procedures die een vlotte toediening en terugbetaling van zorg ondermijnen. De grote verschillen in de toepassingswijzen van de OCMW’s bemoeilijken de vlotte werking van de zorgketen, terwijl de vraag naar vereenvoudiging en harmonisering weinig gehoor vindt.
Ook de samenleving betaalt een hoge prijs. Het gezondheidsuitstel van de mensen zonder wettelijk verblijf vormt een risico voor de volksgezondheid en resulteert vaak in dure ingrepen en behandelingen die vermeden hadden kunnen worden.
Het gezondheidsuitstel van de mensen zonder wettelijk verblijf vormt een risico voor de volksgezondheid en resulteert vaak in dure ingrepen en behandelingen die vermeden hadden kunnen worden.
De werkzaamheid van het OCMW als aparte toegangsdeur tot de gezondheidszorg moet in vraag worden gesteld. De crisis waarin vele OCMW’s zich bevinden, doet pertinente vragen rijzen omtrent de hoge caseload en de zware administratieve en hypervoorwaardelijke procedures die het kwaliteitsvol sociaal werk verstikken.
Een structurele hervorming die de toegang tot gezondheidszorg voor mensen zonder wettig verblijf garandeert als een mensenrecht in plaats van een gunst is de belangrijkste eis van het BAPN en de mensen zonder wettig verblijf uit onze armoede-organisaties. Een grondig maatschappelijk debat met alle overheden, mutualiteiten, armoede- en vluchtelingenorganisaties en de mensen zonder wettig verblijf zelf is erg belangrijk.
Het Arizona-regeerakkoord lijkt de toegang tot dringende medische hulp nog te willen verstrengen en versmalt haar beleidsfocus op het tegengaan van misbruiken. Deze visie staat veraf van de noodsignalen van het terrein (Memorandum van Dokters van De Wereld).
Daarom rijkt het BAPN en haar Waalse, Brusselse en Vlaamse armoede- netwerken de hand aan de nieuwe beleidsverantwoordelijken om in dialoog met de belanghebbenden de kloof te dichten en te werken aan impactvolle verbetering van het systeem van dringende medische hulp.
Meer lezen?
Neem zeker eens een kijkje op de website van het Belgisch netwerk tegen armoede. Binnenkort wordt daar de publicatie “Ziek en zonder papieren” over dringende medische hulp gelanceerd.