Waarom echt luisteren een machtsverschuiving vraagt
Menselijke zorg in de geestelijke gezondheidszorg is cruciaal, maar blijkt soms moeilijk te garanderen. Wat nu, als blijkt dat opeenvolgende tekortkomingen in het systeem aan de basis liggen?
Chips in niemandsland
Ervaringsboeken over de geestelijke gezondheidszorg (ggz) duiken regelmatig op. Ze klagen onaanvaardbare situaties aan én tonen dat het tijd is voor de ggz om nieuwe wegen te vinden. Het boek Chips in niemandsland gaat een stap verder. Naast het verhaal van Thomas, van zijn geboortetrauma tot zijn opname op een jeugdpsychiatrische afdeling, gaan we in gesprek met onderzoekers en zorgprofessionals. Op zoek naar de toekomst van de ggz voor jongeren. We weten al veel, er zijn vele goede praktijken. Nu is het tijd om ideeën op een ruimere schaal in de praktijk te brengen.
Het levensverhaal van Thomas zal veel jongeren en hun ouders bekend voorkomen: vroeggeboorte, labels, medicatie, pesterijen en onderuit gaan, met als eindpunt een moeizaam traject in de ggz. Het interessante is dat hij met veel inzicht schrijft over systeemkenmerken van de zorg. Zo beschrijft hij zijn eerste administratieve contact met zijn ziekenhuis en de desolaatheid die daarvan uitging. Wanneer later in het boek psychoanalyticus Stijn Vanheule aangeeft hoe belangrijk een warm welkom is in de ggz en wat er gebeurt als dat er te weinig is, wordt deze kleine gebeurtenis pijnlijk tastbaar.
Thomas positioneert zich niet als slachtoffer, maar als een scherp waarnemer die ook zichzelf tegen het licht houdt. Zijn verhaal is geen afrekening, maar legt de vinger op vele wonden.
Een organisatie-ongeval
In veiligheidskritische sectoren zoals industrie of transport kennen we het principe van het organisatie-ongeval. Dat ontstaat wanneer een aantal problematische factoren elkaar versterken. Elke zwakke schakel betekent op zich een bedreiging voor de veiligheid. Bij één enkele bedreiging zijn er nog voldoende andere sterke elementen om het zwakke punt op te vangen en een ongeluk te voorkomen. Wanneer de tekortkomingen samen optreden, stevenen we af op een ongeval.
We erkennen de vele goede wil en het enorme engagement dat leeft binnen de ggz. Toch lijkt een ongeval vaak onafwendbaar.
Wat als we een moeilijk traject binnen de ggz analyseren zoals een treinramp: niet als een fout van één treinbestuurder, maar als een cocktail van latent aanwezige tekortkomingen die samen het ongeluk veroorzaken?
Ook in de zorg kunnen tal van factoren die elkaar versterken, ernstige negatieve gevolgen veroorzaken voor de patiënt. Denk maar aan een overbelast team, een rigide protocol, onvoldoende samenwerking, een niet goed geplande overgang van jeugd- naar volwassenenpsychiatrie, onvoldoende zorg voor het personeel, een structureel gebrek aan verbinding, … stuk voor stuk factoren die goede zorg in het gedrang brengen. Binnen deze benadering zijn persoonlijke verantwoordelijkheden niet langer de enige, en misschien zelfs niet de doorslaggevende factor. We erkennen de vele goede wil en het enorme engagement dat leeft binnen de ggz. Toch lijkt een organisatie-ongeval vaak onafwendbaar.
Structurele onveiligheid in de ggz
Onderzoek wijst uit dat jonge patiënten er over het algemeen slechter aan toe zijn op het einde van een residentiële opname. Je kan maar zelden verwachten dat het isoleren van de patiënt uit zijn vertrouwde milieu zal leiden tot structurele beterschap. Vaak komen de levensdomeinen die wel nog goed lopen, onder druk. Thomas beschrijft dit alles op een treffende wijze, en hoe hij na zijn opname in een diep zwart gat belandde, zonder overgang naar de volwassenenfase. Hij was 18 geworden in het ziekenhuis en kon niet terug naar zijn vroegere zorgverleners.
In de recente berichten over jongeren die euthanasie wegens ondraaglijk psychisch lijden vragen, lezen we dat ze gehertraumatiseerd werden in de ggz. Het gaat vaak om mensen met grote kwetsbaarheid, gecombineerd met de onveiligheid die ze ervaren in een psychiatrisch ziekenhuis. Voor Thomas was het niet anders. Zoiets leidt tot een chronisch gevoel van onveiligheid. Dan is herstel zo goed als onmogelijk. Hoe komt het dat met zoveel expertise en goede wil, deze hertraumatisering toch keer op keer optreedt? We blijven zoals gezegd weg van individueel falen, en focussen op structuurkeuzes, druk en onveiligheid binnen het zorgsysteem.
Wat bedoelen we met verbinding?
We weten uit onderzoek dat verbinding een cruciale factor is: niet wat de zorgverlener allemaal weet, maar het vermogen om te connecteren vormt de basis van herstel. Om het met de woorden van psychiater Binu Singh te zeggen: verbinding heeft een belang van meer dan 95%. Tegelijk is het een containerbegrip geworden: het wordt te pas en te onpas gebruikt, maar wat is de werkelijke betekenis ervan?
Een hulpverlener kan een duidelijke intentie hebben om verbinding te maken. Maar wanneer die verbinding in de beleving van de patiënt niet tot stand komt, gebeurt er relationeel weinig of niets.
Wij stellen dat radicale gelijkwaardigheid een sleutelrol speelt. Een hulpverlener kan een duidelijke intentie hebben om verbinding te maken. Maar wanneer die verbinding in de beleving van de patiënt niet tot stand komt, gebeurt er relationeel weinig of niets. Verbinding veronderstelt minstens een gereguleerd zenuwstelsel bij de hulpverlener, waardoor die aanwezig kan blijven wanneer het spannend wordt en het potje van de cliënt overkookt. Dat is niet enkel een professionele competentie, maar een noodzakelijke voorwaarde voor een veilige bedding voor de patiënt.
In aanloop daar naartoe blijken echter enkele cruciale vragen onderbelicht of zelfs onbeantwoord: Wat hebben zorgverleners nodig om in een gereguleerde toestand te kunnen werken? Hoe wordt voor hen gezorgd? Hoe krijgen zij nieuwe energie na hun werk in soms uiterst moeilijke omstandigheden? Hoe slagen zij erin aanwezig te blijven vanuit een niet hiërarchische positie en vanuit de beleving van de cliënt, zonder meegezogen te worden? Dat zijn basisvoorwaarden voor minder escalaties, minder dwang, betere behandeltrouw en meer herstelgericht werken.
Blijven luisteren
Toch is er ook hoop. Om te beginnen bij Thomas. Hij zegt dat elk moment een kantelpunt kan inluiden. Hij roept lotgenoten en hun families op om te blijven zoeken naar nieuwe wegen, waarbij een terugval af en toe deel uitmaakt van het herstelproces.
Tot slot: hoewel een ongeval zelden toe te schrijven is aan een individuele zorgverstrekker, ligt in diens relatie met de patiënt misschien wel de hoop. De experts in het boek stellen dat een zorgverlener uiteraard de vakkennis moet hebben, maar dat de verhalen van de patiënten voor alles belangrijk zijn. Zoals Dag Van Wetter het uitdrukt: ‘eerst luisteren, om te vermijden dat we als zorgverlener struikelen over onze eigen expertise’. Pas als de patiënt zich gehoord voelt, kan er beweging ontstaan. Luisteren is geen houding maar een ethische keuze die een machtsverschuiving vraagt.
