Kritische blik op het regeerakkoord over draagvrouwschap
Op 18 maart organiseerde De Maakbare Mens samen met studentenvereniging LVSV Gent een panelgesprek over draagvrouwschap. We nodigden drie experten uit om in gesprek te gaan over de juridische en ethische vraagstukken die draagvrouwschap met zich meebrengt. Het panel bestond uit advocate in het familierecht meester Julie Borms (Keyser Advocaten), professor bio-ethiek Guido Pennings (UGent) en professor personen- en familierecht Gerd Verschelden (UGent). Het gesprek werd begeleid door Eline Cautaerts, medewerker bij De Maakbare Mens.
Op 18 maart organiseerde De Maakbare Mens samen met studentenvereniging LVSV Gent een panelgesprek over draagvrouwschap. We nodigden drie experten uit om in gesprek te gaan over de juridische en ethische vraagstukken die draagvrouwschap met zich meebrengt. Het panel bestond uit advocate in het familierecht meester Julie Borms (Keyser Advocaten), professor bio-ethiek Guido Pennings (UGent) en professor personen- en familierecht Gerd Verschelden (UGent). Het gesprek werd begeleid door Eline Cautaerts, medewerker bij De Maakbare Mens.
Verandering op komst?
Een koppel dat via Instagram op zoek gaat naar een draagvrouw kreeg eind 2025 veel media-aandacht. Precies in datzelfde jaar verschijnt draagvrouwschap voor de allereerste keer in het Belgische regeerakkoord. Lijkt verandering op komst te zijn?
Ten eerste een verandering in terminologie: van draagmoeder naar draagvrouw of “zwanger voor een ander.” De suggestie van de nieuwe term kwam er na een advies van het Raadgevend Comité voor Bio-ethiek. Iemand die zwanger is voor iemand anders heeft immers niet de bedoeling zelf de moederrol op zich te nemen, vandaar lijkt draagvrouwschap beter de lading te dekken.
Ook op juridisch vlak kondigt verandering zich aan. Er is op dit moment geen wet die een kader biedt voor draagvrouwschap. Momenteel is de vrouw die het kind baart automatisch de juridische moeder. Als die vrouw getrouwd is met een man, is haar man automatisch de juridische vader. Het bestaande familierecht is niet aangepast aan draagvrouwschap, waardoor wensouders die met een draagvrouw werken via een adoptieprocedure de juridische ouders worden van hun kind. Die procedure verloopt via de familierechtbank, kan pas twee maanden na de geboorte opgestart worden, en neemt bovendien veel tijd in beslag.
Hebben we een wet nodig? Ja. Bij de huidige aanpak is er te veel rechtsonzekerheid voor alle betrokkenen zolang de adoptieprocedure loopt. Er wordt weliswaar vaak een overeenkomst opgesteld die enkele praktische afspraken bundelt, maar die is niet rechtsgeldig.
Naast de rechtsonzekerheid levert het ontbreken van een wet ook andere problemen op. Zo kunnen wensouders geen ouderschapsverlof aanvragen, omdat ze niet de juridische ouders zijn. Wanneer er een medische beslissing genomen moet worden, bijvoorbeeld een operatie bij het kind, dan kan alleen de draagvrouw toestemming geven omdat zij de wettelijke moeder is.
Regeerakkoord
Het is de eerste keer dat er iets over draagvrouwschap in het Belgische regeerakkoord staat. Het akkoord stelt: er wordt een wetgevend kader ontwikkeld voor altruïstisch hoogtechnologisch draagvrouwschap waarbij er geen genetische band is tussen de draagvrouw en het kind.
Hoogtechnologisch draagvrouwschap houdt in dat de draagvrouw enkel de zwangerschap draagt en dat dus niet haar eicel wordt gebruikt. Bij laagtechnologisch draagvrouwschap wordt de draagvrouw bevrucht via kunstmatige inseminatie, waarbij haar eigen eicel dus bevrucht wordt.
In het akkoord staat dat er een voorafgaande overeenkomst afgesloten moet worden, die gecontroleerd en bekrachtigd wordt door de familierechtbank. Zo krijgen de wensouders vanaf de geboorte automatisch alle ouderlijke rechten. In de tekst staat dat ook alleenstaande wensouders en LGBT+-koppels in aanmerking komen.
Zoals eerder vermeld, spreekt men over altruïstisch draagvrouwschap: het mag geen winstgevende activiteit zijn. Vergoedingen mogen de “aan de zwangerschap verwante redelijke onkosten, opgesomd binnen het toekomstig wettelijk kader” niet overschrijden.
Ten slotte moeten de mensen die bij dit proces betrokken zijn, medische en psychologische begeleiding krijgen die wordt aangeboden door de erkende fertiliteitscentra.
Dat draagvrouwschap in het regeerakkoord wordt opgenomen, is een belangrijke stap.
Kritische bedenkingen
Hoogtechnologisch vs. laagtechnologisch
De wet wil enkel een kader creëren voor hoogtechnologisch draagvrouwschap: in dat geval is de persoon die het kind zal dragen niet dezelfde als degene die de eicel doneert. Voor wensouders die geen eigen eicellen hebben (homokoppels, alleenstaande mannen of vrouwen die geen (bruikbare) eicellen hebben) zorgt dit voor een grote extra drempel: zij moeten op zoek gaan naar twee mensen, een draagvrouw en een vrouw die eicellen doneert.
Daarbij komt dat er werk wordt gemaakt van een wet die de anonimiteit van sperma- en eiceldonoren afschaft. Welk effect dit zal hebben op het aantal beschikbare donoren is onzeker, maar de kans bestaat dat het een heel moeilijke zoektocht wordt voor wensouders.
Professor bio-ethiek Guido Pennings (UGent) deed een interessante denkoefening. Waar zit het verschil tussen iemand die een kind dat niet genetisch van haar is 9 maanden draagt en iemand die een genetisch eigen kind draagt? Door enkel hoogtechnologisch draagvrouwschap wettelijk toe te staan, gaat men er in het regeerakkoord van uit dat er meer problemen zouden voorkomen met laagtechnologisch draagvrouwschap.
Waarom vinden we dat er minder risico hangt aan het 9 maanden dragen van een kind geboren uit een gedoneerde eicel?
Volgens prof. Pennings ligt het verschil in problemen niet zozeer in de vraag van wie de eicel afkomstig is, maar eerder aan de mate van begeleiding en ondersteuning: laagtechnologisch draagvrouwschap gebeurt op dit moment immers vaak zonder enige psychologische of andere begeleiding, buiten een fertiliteitscentrum om.
Altruïstisch vs. commercieel
Het regeerakkoord gaat enkel over altruïstisch draagmoederschap, maar hoe houdbaar en werkbaar is dat standpunt?
Waarom vinden we een vergoeding bij draagvrouwschap niet oké, terwijl je in België bv. wel proefpersoon kan worden voor medisch onderzoek, waar wel een vergoeding tegenover staat? Onze houding tegenover het belonen van inspanningen is nogal ambigue. Is het niet onlogisch dat we voor een relatief kleine inspanning wel beloning toelaten en voor een grote inspanning niet?
Bovendien kan je je afvragen of er, zonder die vergoeding, voldoende proefpersonen zouden zijn en precies dezelfde vraag gaat op bij draagvrouwschap.
Als we vasthouden aan het altruïstisch draagvrouwschap, moeten we ons ook durven afvragen hoe we kijken naar wensouders die naar het buitenland trekken omdat ze in eigen land geen draagmoeder kunnen vinden. Bij buitenlandse trajecten hebben we al helemaal geen controle op de procedures en bestaan er ook bedenkelijke vormen van draagvrouwschap die steunen op uitbuiting van vrouwen.
Nood aan een wet die werkt
Als we een goed werkend systeem willen rond hoogtechnologisch altruïstisch draagvrouwschap – wat men toch beoogt door er een wet rond te maken – zal men tijd en middelen moeten investeren in campagnes, screenings etc. om ervoor te zorgen dat er überhaupt gebruik van kan worden gemaakt.
Anders kan men zich de vraag stellen of de groepen waarvan expliciet in het regeerakkoord wordt gezegd dat ze ook in aanmerking komen (alleenstaande wensouders en LGBT+-koppels) niet onrechtstreeks toch uitgesloten of indien ze kapitaalkrachtig genoeg zijn naar het buitenland gedreven zullen worden.