Naar de psycholoog voor een donorbehandeling: informeren, ondersteunen of screenen?

Naar de psycholoog voor een donorbehandeling: informeren, ondersteunen of screenen?

Tijdens een vruchtbaarheidsbehandeling vervult de psycholoog van het fertiliteitscentrum vaak meer dan één rol. Dat kan voor verwarring zorgen bij wensouders, maar ook bij de psychologen zelf. 

Onderzoekster Sara Somers (UZGent) sprak met hen. 

Wie een vruchtbaarheidsbehandeling met donorzaad of donoreicellen (donormateriaal) wil starten, krijgt vaak een gesprek met een psycholoog of counselor. Maar waarom is dat gesprek nodig? Is het bedoeld om informatie te geven, emotionele steun te bieden of om te beoordelen of iemand aan de behandeling mag beginnen?

Uit een focusgroep met fertiliteitscounselors – georganiseerd door onderzoekers van Universiteit Gent – blijkt dat het antwoord niet zo eenvoudig is. Op papier zijn er verschillende soorten gesprekken. In de praktijk lopen informeren, begeleiden en beoordelen vaak door elkaar. Dat kan verwarrend zijn voor patiënten, maar ook voor de counselors en hun collega’s.

In de tekst die volgt, worden indrukken van 6 counselors uit 5 Belgische en Nederlandse fertiliteitscentra beschreven. Het onderzoek richtte zich op de counseling van lesbische en heteroseksuele paren die gebruikmaken van donormateriaal. Er werden geen patiënten bevraagd.

Drie soorten gesprekken, in theorie

Bij een vruchtbaarheidsbehandeling met donormateriaal komt meer kijken dan het medische luik alleen. Zo’n behandeling heeft psychosociale gevolgen voor donoren, wensouders en mensen geboren na donorconceptie. Wensouders dienen bijvoorbeeld na te denken over het type donor en de vraag of, hoe en wanneer ze het kind over de donorconceptie zullen vertellen.

Daarom bevelen verschillende richtlijnen psychosociale counseling aan. Volgens de Belgische wet moet psychologische begeleiding worden aangeboden vóór en tijdens een traject van medisch begeleide voortplanting.

Zo’n gesprek kan voor wensouders verschillende doelen hebben. Vóór de behandeling kan een counselor informatie geven, vragen beantwoorden en algemene zaken bespreken zoals de duur van de partnerrelatie (counseling). De counselor kan tijdens het traject ook ondersteuning bieden bij een duidelijke hulpvraag, bijvoorbeeld wanneer de behandeling emotioneel zwaar weegt (begeleiding). In sommige situaties beoordeelt de counselor ook of er psychosociale aandachtspunten zijn die een behandeling moeilijk of onverantwoord kunnen maken (bv. druggebruik). Die laatste functie wordt ook wel screening genoemd.

De counselors die deelnamen aan het onderzoek maakten een onderscheid tussen drie soorten psychosociale gesprekken. In theorie lijkt dat onderscheid duidelijk. In de dagelijkse praktijk bleek het minder scherp. Een informatief gesprek kan ondersteunend worden en tijdens een ondersteunend gesprek kunnen relevante aandachtspunten naar voren komen.

“Moeten wij naar de psycholoog?”

De woorden waarmee het gesprek werd aangekondigd, maakten volgens de counselors een verschil. De term “counselor” of “consulent” deed eerder denken aan een informatief gesprek, terwijl “psycholoog” vaker een beoordeling suggereerde. Daarnaast gaven wensouders zelf de indruk minder ontspannen te zijn wanneer ze vooraf te horen hadden gekregen dat ze “naar de psycholoog moesten”.

De counselors wisten bovendien niet altijd hoe artsen of collega’s het gesprek vooraf hadden voorgesteld. Collega’s gebruikten uiteenlopende termen, waaronder counseling, psychosociale intake en screening. Zelfs binnen hetzelfde fertiliteitscentrum gebruikten counselors soms verschillende termen voor hetzelfde gesprek. Dat beïnvloedt hoe patiënten de consultatie binnen komen. Wie een informatief gesprek verwacht, komt wellicht met vragen. Wie denkt een test te moeten afleggen, zal mogelijk voorzichtiger antwoorden en vooral willen aantonen dat alles in orde is. De counselors vertelden dat sommige wensouders zelfs foto’s of aanbevelingsbrieven meebrachten om te bewijzen dat ze geschikte ouders zouden zijn. Andere patiënten leken te aarzelen om persoonlijke informatie te delen. Volgens een counselor waren sommige patiënten later in het traject ook terughoudend om een begeleidingsgesprek te vragen. Ze vreesden dat toegeven dat het niet goed met hen ging, alsnog gevolgen kon hebben voor hun behandeling.

Ook eerdere ervaringen spelen mee

Niet alleen de communicatie vanuit het fertiliteitscentrum beïnvloedt de verwachtingen van patiënten. Volgens de counselors spelen ook het maatschappelijk beeld van de psycholoog en de ervaringen van andere patiënten een rol.

Wie al eerder bij een psycholoog was geweest, leek doorgaans meer vertrouwen te hebben in het gesprek dan wie voor het eerst bij een psycholoog kwam. Ook verhalen op internetfora konden verwachtingen kleuren.

Daarnaast maakte het uit op welk punt mensen zich in hun fertiliteitstraject bevonden. Koppels – meestal heteroseksueel – kwamen soms kort na de diagnose van infertiliteit bij de counselor waardoor ze meer nood hadden aan begeleiding. Lesbische paren hadden al langer over donorconceptie nagedacht waardoor zij met duidelijkere verwachtingen naar het gesprek kwamen.

De counselor als poortwachter

De rol van poortwachter, in het Engels gatekeeper, is wellicht de meest complexe. Als poortwachter verzamelt en beoordeelt de counselor informatie die meeweegt in de beslissing om een behandeling al dan niet op te starten.

Niet alle counselors voelden zich comfortabel bij die rol. Eén van de counselors benadrukte dat zij alleen risico’s en beschermende factoren in kaart bracht, terwijl de uiteindelijke beslissing door een multidisciplinair team werd genomen.

Toch hadden counselors soms veel invloed. Zij konden bijvoorbeeld beslissen of een dossier voldoende zorgen opriep om het in een teamvergadering te bespreken (al dan niet na afstemming met de arts die de wensouders had gezien). Wanneer een dossier niet werd besproken, kon de behandeling vaak gewoon doorgaan. Wanneer het wel op tafel kwam, kon het team beslissen om de behandeling al dan niet op te starten of uit te stellen.

Dat plaatst counselors soms in een invloedrijke, maar ook moeilijke positie. Ze willen toekomstige ouders ondersteunen, maar dragen tegelijk verantwoordelijkheid tegenover het fertiliteitscentrum en het toekomstige kind.

Daarbij was niet altijd duidelijk wie uiteindelijk verantwoordelijk was. Sommige counselors ervoeren de beslissing als een gezamenlijke verantwoordelijkheid met de arts of het team. Anderen hadden het gevoel dat artsen of teamleden sterk op hun oordeel leunden. Eén deelnemer vertelde dat een arts een weigering soms aan het koppel voorstelde als “de beslissing van de psycholoog”, terwijl zij zichzelf slechts als adviseur zag.

Transparantie helpt, maar lost niet alles op

De counselors probeerden verwachtingen van wensouders over het gesprek met hen op verschillende manieren te verduidelijken. Sommigen stuurden vóór het gesprek een e-mail met uitleg, anderen beschreven hun rol in een folder, organiseerden een voorbereidende informatiebijeenkomst (voor lesbische paren) of begonnen de consultatie met een duidelijke toelichting. Eén counselor zei bij een niet-beoordelend gesprek heel expliciet: “Het is geen test […]. Er zijn geen verkeerde antwoorden op mijn vragen”.

Toch lost transparantie niet alles op. Wanneer dezelfde professional zowel informeert, ondersteunt als beoordeelt, blijft het voor patiënten mogelijk moeilijk om volledig vrijuit te spreken.

De beoordelende en informerende/ondersteunende rol door twee verschillende professionals laten opnemen, lijkt daarom een oplossing. Maar ook dat heeft nadelen. Eén vaste hulpverlener kan vertrouwen opbouwen. Bovendien gaf een deelnemer aan dat uitsluitend screenings uitvoeren het werk minder gevarieerd kan maken en de jobtevredenheid doet dalen. Psychologen zouden van rol kunnen wisselen (eenzelfde persoon kan één groep van patiënten screenen en een andere groep informeren en begeleiden). Maar zelfs dan zouden patiënten zich nog steeds anders kunnen opstellen tegenover de professional en terughoudender kunnen communiceren met de hulpverlener die de screeningstaken vervult.

Duidelijkheid zonder kunstmatige grenzen

De oplossing ligt wellicht niet in een strikte scheiding tussen counseling, begeleiding en screening. De praktijk is daarvoor te complex. Wel moeten fertiliteitscentra duidelijke en gedeelde taal gebruiken. Patiënten én medewerkers moeten weten wat het beoogde doel van een gesprek is en welke rol de counselor opneemt. Ook de verantwoordelijkheid voor beslissingen moet helder zijn. Beslissingen over de toegang tot fertiliteitszorg moeten worden beschouwd als een gedeelde verantwoordelijkheid van het centrum en mogen niet uitsluitend aan individuele counselors worden toegewezen.

Deze bijdrage is gebaseerd op een wetenschappelijk artikel van Sara Somers en collega’s. Met dank aan de coauteurs voor hun bijdrage aan het onderzoek en aan de counselors voor hun deelname aan de focusgroep. De auteur gebruikte Microsoft Copilot voor de vertaling en omzetting van de oorspronkelijke Engelstalige wetenschappelijke tekst naar dit Nederlandstalige artikel. De uiteindelijke tekst werd nagelezen en aangepast waar nodig.

Blijf op de hoogte

Schrijf je in op onze nieuwsbrief

Elke maand delen we wat er bij ons leeft: nieuws uit onze werking, updates over onze activiteiten en een stukje verdieping rond een thema dat ons bezighoudt. 

Cookies op deze website

Deze website maakt gebruik van cookies om goed te functioneren. Als je wilt aanpassen welke cookies we mogen gebruiken, kan je jouw cookie-instellingen wijzigen. Meer informatie is beschikbaar in onze privacyverklaring.

Cookie instellingen

Strikt noodzakelijk 7 cookies

Je ontvangt strikt noodzakelijke cookies, omdat ze nodig zijn voor het juist functioneren van deze website. Deze cookies kun je niet uitschakelen.
Naam Leverancier Omschrijving Bewaartijd

Voorkeuren 0 cookies

Deze website slaat jouw voorkeuren op zodat deze bij een volgend bezoek kunnen worden toegepast.

Geen cookies gevonden

Analyse 0 cookies

Deze website analyseert het gebruik ervan, zodat we functionaliteit daarop kunnen aanpassen en verbeteren. De gegevens zijn anoniem.

Geen cookies gevonden

Tracking 1 cookies

Deze website analyseert je bezoek om de inhoud beter op jouw behoeften af te stemmen.
Naam Leverancier Omschrijving Bewaartijd

Extern 0 cookies

Deze website maakt gebruik van externe functionaliteit, zoals Social Media deelmogelijkheden.

Geen cookies gevonden